Guest writer
HC Vanlalruata
MPF POLITICS
Assembly inthlanpui vote thlâk kan zova, vote chhiar a zova, sorkarna siamtu a chiang tawhin chief minister leh a thawhpui council of ministers te lakluh a ni tawh a. Naktuk aṭangin tun assembly inkhawm hmasa ber tanin MLA thlan tharte pawh thutiam tira lakluh an ni dawn a. Inthlan hna (election process) chu kan zo dawn chu a ni ta mai a. Mipui chuan kan inthlanna a thilthleng tam ber chu kan theihnghilh leh zui mai pawhin a rinawm ta a. Inthlan hma leh inthlan hnu vote chhiar hma a lo inhnial hrep tawhte pawhin an innghirnghona theihnghilhin Krismas lam an hawi daih tawh a rinawm.
Chutiang dinhmuna kan din tawh lai a Phairam chanchinbumite’n nasa taka an fak huai huai, an fak hla thangkhawk ripawh a reh hma a mipui nawlpui ngaihdan kalha MPF chungchanga mahni ngaihdan lo rawlh ve hi ka’n inthlahrung lo hlauh pek a. MPF a din hi a tulna ka hre lo mai ni lovin tun tum inthlanah ngat phei kha chuan thil tichingpentu leh mi tam tak tana khawlhkham siamtu (spoilsport) a ni chiang khawp mai. An duh firna te hi kohhran hruaitute tihâwm takah thenkhat chuan an ngai mai thei a, midang laka duhfir, pulpit ngei a an zawm theih loh thu tha sawi thinte thiltih ni awm tak a ni.
Kohhran hruaitute hian pulpit aṭanga thu an sawi lo ngaithlatute hi engmah sawi let ve thei lo leh chhang let thei lo, an sawi rei leh rei loh emaw a ngaihnawm leh ngaihnawm loh emaw a thlarau leh rau loh emaw pawha ngaithla tawp (captive audience) an ni tih an hria a. Politics thila an thil kalpui danah pawh hian pulpit a an thusawi ang chiahin mipui leh political party te hi an chhuk en a ni. Inthlanna a an inrawlh tâk hnu hian a hma aia sorkar tha kan neih phah tak kan hre hauh lova, a danglamna hria chu ban pharin rawn pen chhuak teh u.
Engpawhnise MPF chu din a ni a, inthlan engemawzat chu an vil tawh a, an awm lohna leh thlen phak lohna, chhim tawp lamah pawh inthlanna hi a awm ve zel a, buaina a awm kan hre hranpa lo. Inthlanpui a awm dawnin political party-te nen inremna thuthlung an siam a, an ziah hnan thin a. Heta an thuthlung engemaw lai han sawisel sak hian MPF hruaitute chuan political party-te duhdan leh annite nena inremna thuthlung hi siam ni a an sawi bakah political party-te rawt zawk niin an sawi thin a. A dik thui viau thei ang chu.
Tun tum inthlan dawn hnaih a chanchinbumite an kawm khan inthlan campaign-na a vantlang inkhawma zaithiamte zai an phal loh chhan zawhna pawh kha political party-te duhdan zawk a nih thu leh chumi avanga inremna thuthlunga telh an nih thu an sawi a. An chhuanlam siamah chuan zaithiam rawih man hi a sang lutuk a, chuvangin political party lamin rawih loh vek an duh a ni, an ti. Lo awih sak ta pawh ni ila, saptawng takin a ‘fair’ lo hle mai.
Inthlanpui hi chhawrtu tam tak an awm a, dan dik taka chhawrtu zingah chuan manifesto, pamphlet leh candidate chanchinte bakah poster hrang hrangte chhutu Printing Press leh Flex Printing khawl neitute a langsar zual an ni awm e. Party puanzar siamtute leh T-shirt a thil chhu kai thiam leh lehkha lukhum siam thlengin sum lakluh tam theih hun a ni. Party inhawt bukna atan leh vote zawnna ni pah bawka ruaitheh kan uar avangin ran leh ar vulhtute tan pawh hun tha a ni. Chanchinbu leh media dangte pawh chuti bawk. Chutiang a nih lai a vantlang inkhawm kotute’n mipui hipkhawmna atana an duh leh tangkai em em zaithiam leh fiamthuthiamte an thiamna hmanga sum siam ve thei lova khap bik an ni hi a fel lo hle mai.
MPF hruaitute’n an inremna thuthlung siam chungchanga political party-te duhdan zawk ni a an sawi hi thui tak a dik ang. Kan rama political party hruaitute hi a tam ber chu hruaitu nih tling lo, luang thli chhem nghin an sawi ang mai a kohhran leh tlawmngai pawl liante mitmei veng ta reng reng a khawsa an ni a. An mitmei kan ven, kan tlawn êm êmte laka ‘mark’ that kan duh avânga kan duh lohte pawh duh em em anga awm kan ching thin a nih hi maw. Chu chu kan political party hruaitu thenkhat sukthlêk dan hi chu a ni tih a lang chiang hle.
Hemi ti chiang em emtu chu inthlan hun puan hnu a political party hruaitu hrang hrangte a hu hova mipui hma a an thiltum leh kalphung turte an puanna hun (joint platform) khap a nih chungchang hi a ni. PRISM chuan joint platform khap a ni hi tha lo an tih thu inthlan zawh hnu hian an sawi nasa hle a, an sawi dan han ngaihthlak hian a pawmawm hle a ni. Election Commission duhdan aia fir zawka ro hran an rêl hma daih hian India ram pum huap pawhin Mizoramah hian inthlanna felfai, thianghlim leh muanawm a lo awm tawh thin a, chumi piah lama pen kan tumna lamah hian kan petek sual ta fo zawk niin a lang a ni.
MPF thurolum (diktat)-in harsatna a siam tlemte tarlang ila. October ni 6 a Election Commission of India-in Mizoram assembly inthlanpui neih hun tur a puan aṭang kha chuan (political party te leh MPF inremna thuthlung angin) Joint Platform hi neih phal a ni tawh lova. Chuti chung chuan hemi hma lama Mizoram University a joint platform buatsaihah khan political party lian pahnih president-te chu an tel duh tawh lova, an chhuanlam chu MPF-in joint platform a phal lo tih a ni a. Political party-te leh MPF te inremna thuthlung a “inthlan puan hnu” tih kha an hmuhhmaih palh leh hmuhhmaih luih tih erawh chu keini ak za hnih hnuailam tan chuan sawi sak ngam chi a ni lo.
A thuhrimin candidate te emaw, campaigner-te emaw thusawi khuahkhirh chin neih hrim hrim hi India Constitution bung 19-naa duh duh sawi theihna chanvo (freedom of speech and expression) min pek kalh a ni a. Chumi tluk zeta pawi chu mipui rorelna (democracy) a mipuiin kan mi duhzawng kan thlanna tura kan thlan tura inpete zir chiang thei lova inkhuahkhirhna hi a ni. Mahni vote tur pawh tunge an niha enge an ngaih pawimawha engtinnge ram an hruai dawn tih pawh hre tura inhmelhriatna fumfe tak ngial pawh nei thei lova thenkhat duh fir leh fet luat kan tuar hi chu a felhlel khawp mai.
Vantlang inkhawma MPF hruaitu an chairman hian enge tangkaina hranpa a neih? Hman kuma kan inthlan, political party-te’n hla an play chuah chuah thin an khap vanglai khan khatihlaia Prime Minister Dr Manmohan Singh khan Aizawlah vantlang inkhawmah thu a sawi a. Khami tum khan MPF hruaitu lawk Pastor chu a chairman a, chuti chung chuan “Kan Congress loh lem ang le..tih leh ...kutphah mawi” tih vel kha an play ring hle a, chairman khan a khap thawm kan hre lova. Chairman a nih avanga kha vantlang inkhawm kha a thianghlim tak sawt âwm pawh kan hre hek lo.
Kan politician-te’n intih rinawma mi’n an thu an awih phah beisei a Pathian thu an chelek sek hi a ninawm a. A taka nunpui si loh, dawtsawi leh mahni mihring puite vote lei hreh lo chunga Pathian hming lam sekho hi ngaihsan an harsa. Chutiang bawk chuan an beramte, (kohhran member) vil hneh loh avanga aikal (revival speaker) za nufa la a ram ro inrelna (politics) lama thuk lutuk a an inrawlh hi a ninawm tho.
Heti chen kan hnam hi kan Kristian tawh a, dikna leh rinawmna leh thuhnuairawlh inzirtirna sakhua-in kan nuna engmah a lanchhuahtir lote hi vei zawk a tul hle. Zu do ai chuan zu in avanga harsatna tawkte, ruihhlo avanga manganga awmte buaipui hi a pawimawh a. Chumi rual chuan kan state thenawm lawka ringlomi kan tihte pawhin an tih ngai rêng rêng loh - petrol leh eirawngbawlna gas tihdala khawih chingpente, buk diklo kan uarte, kan thingzai leh lung (cubic lung etc) tling lo ta lutukte hian Mizo Kristian-te lemzia leh rinawm lohzia a ti lang chiang hle a. Bible zirtirna kalha an beramte an khawsa ta deuh vek mai hi a veiawm ngawih ngawih zawk a ni - Political party vantlang inkhawma chairman nih ngawt aia sut atana pawimawh êm êm a ni.