SUMTHUNI-NU SORKAR

India Prime Minister Narendra Modi hian ‘Minimum government, maxi­mum governance’ (sorkar lian bur lo, mahse, a tam leh hlawk thei ang ber a hnathawk thei) tih hi a sawi fo va. Chief minister a lo nih thin tawhna Gujarat state sorkar leh Prime Minister a nih hnu a sorkar laipui a sorkar hnathawk chungchang a kalpui dan hi chu kan hre thuk lo nachungin, a thil sawi hi a tak a chantir theih a ni a. Sorkar hnathawk tam lutuk lo leh an hlawh leh a behbawm bakah, anmahni enkawlna senso atan a sum tam uchuak lutuk seng lo hian sorkar hi a kal thei tih hi hriat erawh chu a ngai tawh khawp mai.

State hrang hrang hian sorkar hnathawk an chhawr tam a nih chuan chhan tha tak an nei tura ngaih a ni a. Helna avanga state buai tak chu police tam tak neih a ngaiin sorkar hnathawk nghet neih tam ngai a ni thei. Chutiang bawkin ramdang, India nena inhal leh inep reng mai nena ramri intawm state-ah chuan, ramri venghim tura sipai dah tam bakah, a tul huna sipai tanpui thei tur police battalion tam tak din a ngai thei bawk.

Chutiang a nih lem loh chuan a state mihring cheng ngaihtuah a sorkar hnathawk lak tam dul mai hi state hmasawnna ni lovin hmasawnna than tithutu zawk a ni. A chhan chu sorkar hnathawk hlawh leh sorkar inrelbawlna atan a sum hman a tam lutukin, state hmasawnna hna thawhna atan a sum dah tam theih a ni lova. Sumthuni sorkar, sap hovin ‘white elephant’ an tih mai, lian leh thau bawk si, chawheh tak leh chhawr-nahawm si lo neihna mai a ni.

India ram state hrang hranga sorkar hnathawk awm zat (kum 2017) kan en chuan, Mizoram hi a ram mi cheng ngaihtuah a sorkar hnathawk ngah ber pawl zingah a tel pha a. A state mihring awm zat atang a chhut a sorkar hnathawk awmzat an chhutnaah chuan, kum 2017-a mihring 11,88,971 awm a ngaih a nih laiin, sorkar hnathawk hi 42,457 an awm a. Chu chu Mizo­rama mihring cheng zata chhutin mi nuaikhat zelah sorkar hnathawk 3,570.90 awm ang a ni.

India ram state zingah chuan helna avanga kum tam tak rambuai a awm tawh Nagaland hi a mihring cheng zat atanga chhut a sorkar hnathawk ngah ber a ni a. Mihring nuai 21.58 chuang chenna Nagaland hian, sorkar hnathawk 1,25,309 a nei a. Mihring nuai khat zela sorkar hnathawk 5,805.56 awm ang a ni. Rambuai rei tak tawh a nih vang ni maw Nagaland-ah hian police silai keng (armed) ringawt pawh (NAP) battalion hi 8 a awm a, IR battalion 7 a awm bawk a, silai keng chi battalion 15 an awm a tihna a nih chu.

Mak tak mai pakhat chu Ministry of Home Affairs (MHA) report-a a landanin Nagaland chauh hi India ram state zinga Police neih zat tur bituk (sanctioned strength) aia tam Police nei chhun a ni a. Police awm zat tura tih hi 26,738 a nih laiin, a taka Police awm zat chu 28,113 zu ni a! Nagaland-ah hian district 15 a awm a, silai keng lo (executive force) nen chuan police hi an ngah viau ang tih a rinawm hrim hrim.

Kan peng thui ta mah mah a, mahse, mihring cheng zat atang a chhut a sorkar hnathawk nei ngah ber Nagaland state-in a ngah chhan lian tak chu, kum 1952 atanga India sorkar laka hel tan tawh a ni a, Shillong inremna an tih ziah a nih avanga kum 1963-a state puitling a hlankai mah ni sela, tun thleng hian helna hi a la reh lo. Chuvang chuan ralthuam keng Police tam tak an mamawh a, chu chuan an sorkar hnathawk awm zat hi a tipung viau a ni tih hai rual a ni lo.

India rama state lian leh mihring tamna ber Uttar Pradesh-ah hian mihring vaibelchhe 22 leh nuai 42 chuang (kum 2017) an cheng a, sorkar hnathawk hi mi nuai 8 an awm a, mihring nuaikhat zelah sorkar hnathawk 356.67 chauh awm ang a ni. A dawt leha state mihring ngah ber Bihar-ah hian mihring vaibelchhe 11 leh nuai 71 chuang an cheng a. Sorkar hnathawk 3,65,000 an awm a, chu chu mihring nuai khat zela chhutin sorkar hnathawk hi 311.56 chauh an awm tihna a ni.

Chutih laiin Nitish Kumar-a sorkar hnuah, India rama state thangduang leh hmasawn ber zing ami a ni. Rampum huapa state changkang ber zinga chhiar, Gujarat pawh khuan mihring nuaikhat zelah sorkar hnathawk 706.63 chauh nei ang a ni. Thlawhna a kan zin theih tak hnu a kan belh hnaih West Bengal-ah pawh khuan mihring nuai 1 zelah sorkar hnathawk 309.99 chauh awm ang a ni a, an state hmasawnna kawnga an than duanzia chu kan hriat fur hi.

Mizoram dinhmun hi hriatchian a zir chian chuan a lungawithlak viau loh. Kumin (2022-2023) a sum ruahman (budget) kan zir chian’ chuan, sorkar hnathawk leh sorkar inrelbawlna senso (Revenue Expenditure) tur atan a sum ruahman chu, cheng vaibelchhe 10,006 leh nuai 51 a ni a. Hei hi Budget pumpui atanga 71.43% zet zu nia! Revenue Expenditure chuan a tlangpuiin Sorkar hnathawk hlawh te, pension kaihhnawih zawng zawng te, sorkar sum puk pung rulhna te, kawlphetha leina te, tui pekna senso te, buhfai leina te, district hrang hrang inrelbawlna atan a sum hman zawng zawngte a huam a.

He’ng bakah hian infrastructure project thawh zawh tawh hrang hrang enkawlna senso te, Centrally sponsored scheme (CSS) hnuaia hnathawktu lâk, a hnua sorkar laipui lamin pawisa a rawn tum sak zui tawh si loh, state sorkar-in harsa chung chunga a lo tuam hlawm tak te pawh tam tak an awm bawk a, heng mite hlawh atan a sensote pawh hi Revenue Expenditure hnuai ami vek an ni bawk.

Chutih laiin state hmasawnna hna thawhna tur leh, mipui chanpual tura ruahman (capital expenditure) chu cheng vaibelchhe 4,001 leh nuai 64 a ni a, hei hi budget pumpui atanga 28.57% a ni a. Capital Expenditure chuan hmasawnna ruhrel, ram tana rotling thil (asset) siam chhuahna atan a hman emaw, hun rei zawk atan a hmasawnna tur thil, huan lo ram leh in te, kawng leh lei siam leh enkawlna atan a hman te, sum peipunna tura sum ruahman (investment) lam chi te hi a huam a. Hei ber mai a tlem ta em em mai hian kan ram dinhmun diktak a tichiang hle a ni.

Sorkar tangka kum hlui (2021-2022)-ah khan Mizoram hmasawnna tur leh mipui mimir chanpual atana sum ruahman (capital expenditure) cheng vaibelchhe 1,932 leh nuai 50 kha budget pumpui cheng vaibel­chhe 11,148 leh nuai 89 atanga chhutin 17.33% a ni a. Sorkar hnathawk hlawh, pension leh a behbawm, sorkar inrelbawlna senso (revenue expenditure) erawh chu cheng vaibelchhe 9,216 leh nuai 39 a ni a. Chu chu budget pumpui atanga chhutin 82.67% daih zu ni a! Kumin budget-ah hian hmasawnna awm tura ngaih a nih laiin a tak a sum hman erawh chu kan lo en ang chu.

Hetiang em ema keini ang state tenau leh, mihring tlemte awmna ni siin hmasawnna hnathawhna atana sum kan dah tam thei ta hauh lo leh, sorkar inrelbawlna tangkai lo lutuk (wasteful expenditure) atan a kan sum sen tam uchuak lutuk chhan hi eng dang vang mah a ni lo. Mizoram leh mipui tana thawhhlawk hauh si lo, hmasawnna hna thawh kawng a ropui tehchiam bawk si lo - sorkar hnathawk, hlawh sang uchuak bawk si kan khawi tam lutuk vang hi thui tak chu a ni awm e.

Kumtin a budget pharh ruala Assembly house dawhkana an dah thin, budget lehkha pawimawh zinga tel ve a ngaih – Economic Survey han bihchian hian Mizoram mihring za zela 70 vel lai, lo, huan leh a behbawm (agriculture and allied services sector) buaipuitu hovin kan state mipui sum thawhchhuah (Gross State Domestic Product – GDSP) a an thawh (contribute) tlem em em mai hi siam danglam a hmasawnna thlen zawng a budget hi her rem a ngai a. Vawilehkhat a a theih thut loh pawhin kumtin a her hret hret chu a ngai a ni.

Kan buh leh bal, thlai leh thei thar chhuah bakah, ramngaw hausakna (agro-forest produce) kan neihte a tak tak a kan ram economy tihmasawn tura hmang tangkai tur chuan, a sawngbawlna (industry) a pawimawh a. Thlai thar leh ranvulh sa hralh ngawt piahlamah rei tak dahthat theihna leh sawngbawl a man to zawk (value added) a hralh theihna tura sawngbawlna ‘industry’ lamin GSDP a an thawh tlem lutuk pawh hi kan hmasawn theih lohna than-mawh-bawk lian em em a ni.

Sorkar hnathawk hlawh, pension leh sorkar inrelbawlna bakah, sorkar hnathawkte enkawlna senso tam lutuk hi mut-mawh hnar-mawh a neih a, kan siam dik a hun tawh takzet a. Mipui khawih hnai bik leh tangkai zual, a lova awm theih loh hna thawktu indaih lo lutuk te tih loh hi chu lak belh tawh loh ngam a pawimawh. Chutilo chu kan Autonomous District Council sorkarte ang saw kan hmabak a ni mai dawn a ni.

Tunlai a an sawi pakhat, tun tangka kum budget a sorkar hnathawk hlawh tur nikum aia tlem zawk dah ni a sawi chungchang hi Finance department hotute chuan, sorkar hnathawk pension a chhuak an tam vang niin an sawi a. Pension a chhuakte aiawh dahkhah hi sorkar sum dinhmun enin tih zung zung chi a ni lo an ti. DA pung tur hi budget buatsaih laiin chhut tel a nih an rin loh thu an sawi. Revenue expenditure hi tihlan tlem chi a ni lova, a sang lutuk tawh hi a manganthlak a ni an ti.

Department thenkhat chuan an hnathawk hlawh (salary) atan tam deuh ruahmanna siam an ching a, an hman ban atang a lirthei lei mai rawtna siam an ching hle niin an sawi bawk a. Tenawm tak a ni. A nihna tur ang tak aia sum ruahman tihtam vak hi eirukna kawngka hawngtu ngeiawm tak a tling a. Damlo hauh si lova medical reimbursement sum bang inchuh chiam chingte pawh hi department thenkhat a thawk zingah an awm thin an ti. Hetiang tibo tur leh mipui hmasawnna atan a sum tam zawk dah hi, kan political party-te hian inthlanna a intiamna-ah hmang ngam sela a va lawmawm dawn em!