Guest writer
HC Vanlalruata
INKHAWMPUI
AMAH faka inkhawmpui a kalkhawm an ni chunga an biak leh fak ber Pathian a lawm lo tih Bible a kan hmuh hi a mak a, khawvel mihring, a bikin Mizote hian kan Pathian biak danah hian hmaihthelh lian tak kan nei emni aw tih hi ngaihtuah chian a ngai ta takmeuh a ni. Inkhawmpui leh biakin a inkhawm bakah, tawngtai uar em em Mizo Kristiante hian Pathian pawisawi an nih leh nih loh hi an chhut chian a ngai ta khawp mai.
Zawlnei Amosa bung 5 chang 21 atanga han chhiar hian hetiang hi Bible-in a ziah dan a ni miau mai – “In kutte ka hua-in ka hmusit a, in inkhawmpui urhsunahte chuan ka lawm hek lovang a. A ni, in halral thilhlan leh in buhhlan min hlan mah ula, ka pawm lo vang a. I tingtang rimawi chu ka ngaithla lo vang; chuvangin ka lakah i hla bengchheng chu la bo rawh. Nimahsela, rorelna dik chu lui angin luang sela, felna chu luipui kang ngai lo angin luang rawh se…” tiin.
Kar hmasa lawkah Mizorama kohhran lian ber, Presbyterian Kohhran chuan hri leng avanga kum 2 chhung zet pastor bial inkhawm an neih theih tawh loh hnu-ah, pangngai takin pastor bial inkhawmpui a thleng leh ta a. Tunlai a Mizote nun kaihruai nasatu ber chu kan sakhaw vawn ni lovin, ‘social media’ a ni mauh mai a. Social media a kan pastor bial inkhawmpui thlalak phochhuah chu en sen loh a ni tawp mai.
Social media lama pastor bial inkhawmpui hlimthla (thlalak) kan en chuan Mizote inchei nalhzia, incheina man tozia leh, pawnlam landan mawi leh nalh kan um nasatzia kan hmu chiang a. Khawvela inchei uar ber hnam zing ami British ho tihdan entawn ta reng reng kan ni bawk a, Pu Bualhranga’n, “Kan bial, Presbytery leh Synod inkhawmpui palai kalkhawm hi chu United Kingdom Parliament-a lal thisen kai leh chi tha ho awmna House of Lords inkhawm ang mai hi a ni,” a tih thin hi a dik ngawt mai.
Chumi piah lam chu a la awm ta cheu. Inchei nalh tak chunga inkhawmpui a eng chanvo emaw an chang lai thlalak hmuh tur a tam hle a, kohhran a nihna leh chanvo hi kan ngai ropui hle tih a lan rualin, a piah hretah hmasawnna tur kan la nei tih hi kan ngaihthah niin a lang. Chu chu a lang lo lama a tak ram, nun tak tak hi a ni. Mahni rawngbawlna leh chanvo hmanga langsar leh mitha anga miin min hmuh ai chuan, mi hmuh loh lai a kan nundan hi a pawimawh zawk.
Pawnlam a lanmawi tuma kan intlansiakna hian inelna tha lo a siam bakah, tawp-in-tai a nei lo a ni ta ber mai a. Palai thlengtute’n an mikhualte ei leh in tur leh a behbawm atan a sum leh pai bakah, hun leh tha an sen hi hautak tham tak mai a ni a, sum lakluh nei tam lo tan chuan eiruk phahna hial tur a tling awm e. Chubakah a thlengtu kohhranin palaite leh inkhawmpui chhimtute tan a eitur tuihnai an siam hi a man a to em em mai a. Inkhawmpui hi hetianga a hautak thei ang bera kan kal zel chuan ‘tam hruai’ a ni ber mai dawnin a lang.
Heti taka mai a hautak leh senso a tam ngaihtuah hian inkhawmpui hi rin aiin a hlawk vak lo. Kum khat danah emaw kumhnih danah emaw inkhawmpui hi ko ta zawk ila, a hlu sawt pawhin a rinawm. Engpawhnise, mipui inchawm dur dur lo zawnga kaihher hi chu a tul tawh khawp mai. Inkhawm hrim hrim pawh hian min hruai tha lutuk hranpa pawhin a lang lova, hrileng avangin kum 2 tal tap inkhawmpui leh biakin inkhawm pawh kan nei thei lo kha a ni a. Mizote hi kan sual phah sawt pawhin a lang chuang lem lo a nih hi maw.
Inkhawmpui neih loh emaw, inkhawm tlem emaw a pawngapui-a kan sawi mawi hranpa hauh lo chungin, inkhawmpui leh inkhawm hrim hrim hlawkna leh tangkaina hi kan hmu ta lem lo. Sakhua leh kohhran zirtirna hian mihring tha zawk min nihtir a, mihringpuite nen a chenhona kawnga nunphung tha zawk leh midangte hmangaih min zirtir tura ngaih a ni a. He khawvela kan chen chhung ngei a, mihringte’n kan chhawr tlan tur a ni. Chutiang lam hawia kan ngaihtuah chuan kan Kristian zirtirna hian kan nun siamtha zawngin min khawih thuk lo hle a lo ni.
A chhan chu thatna leh dikna lamte, ram leh hnam leh kohhran bakah khawtlang siamthatna lamte hi, kan inkhawmpui thupui ber a ni ngai lo tih hi a chiang tawh a. Lansarh leh lanmawi duhna hian kan inkhawm leh inkhawmpuite hi a kaihruai nasa lutuk tawh a, thinlung thatna leh takna (nun tak) lam hi chu kan thupui (agenda) ziah tlar mawng lamah pawh a tel ta meuh lo. Thuthlung Hlui hunlai a zawlneite leh Pathian, a hring-a-hran a an inbepawp ang khan, kan kohhran hruaitute leh chunglam khi inbe pawp sela chuan, hauh leh zilh an tawk nasa ngawtin a rinawm.
Setana betu a invuah/inngai (Satanic worshipper) nih em loh chuan biakin chhungah hian inkhawm pangngai emaw inkhawmpui pawh nise sual leh thil pawi tak ti an awm ngai lo. Tanin (jail) leh biakin chhung hi tunlai a tawngkam lar tak ang maiin ‘That loh theih lohna bawm’ an ni a. Mahse, he bawm pahnih chhung atanga chhuah veleh a suahsualbawl leh Pathian leh mihring pawikhawih a, midang chanai ei sak thlenga khawih zui leh nghal duhtute tuallenna ‘bawm’ an ni tel tlat leh ‘simna bawm’ an ni thei lo hi he ram tan hian a pawi tak meuh a ni.
Kan mihringpuite laka that kan chhuah a, an tana thiltha kan tihna hmun hi biakin chhung chauh a nih chuan, he kan sakhaw zui hi awmze nei lo leh zui tlak loh a ni anga, kan kohhran pawh hi awmna tlak loh a ni ngei ang. A tha zawnga kan nun thlakthleng emaw, kaihruai thei lo sakhua chuan he khawvelah hian awmzia a nei lova, sakhaw zirtirna dik leh tha-in a tha zawnga min kaihruai thei lo a nih chuan kan inenlet a ngai nasa hle a. A tha zawnga kan nun siam danglam thei lo kohhran chu fak chiam mah ila, tangkaina nei hauh lo a ni.
Kan nitin hnathawhna hmun, kan ei hmuhna leh chhungkaw chawmna atana hna kan thawhna hmun ngei hi thiltha kan tihna leh kan mihringpuite rawng kan bawlna hmun a nih hunah kan ram hi a inher danglam ang a, he hnam hi a ropui chauh ang. Keimahni leh kan chhungkaw chawmna atana hna kan thawhna hmun hi kohhran leh khawtlang a lansarh duhna avanga kan tlanbosan fo hi kan rinna innghahna-in min zirtir dan a ni hek lo. “Thawk lo chuan ei pawh ei suh se,” tih hi kan lehkhabu thianghlimin min zirtir dan a ni zawk.
Inkhawmpui, inkhawm leh kohhran thil behbawm dang bakah, khawtlang thil a mawhphurhna chhuanlam a hmang a, mahni hlawh hmuhna hna tlanbosan hi thil dik a ni thei lo. Sorkar hnathawk tan phei chuan kohhran leh khawtlanga kan mawhphurhna kan ngaih pawimawh zawk dawn chuan, chawlh lak mai hi tihdan tur diktak a ni a. Mahni thawhna pisa a mawhphurhna kalsan a, kohhran leh khawtlang pawl pawipang a penbo kha sorkar thuneitute’n remti ngei ngei tura ngaihna hi thil dik lo hulhual a ni.
Kan ram hruaitu pakhatin a sawi ka hre reng thin. Sorkar ram thenkhat kohhran biakin sakna atan a an pek chungchangah thil dik a ni reng em tih zawhna a tawng a. Chuta a chhanna chu, “Kohhran hnena sorkar ram pek hi tu sorkar mahin a dikin an hre lovang. Mahse, kan kohhran hruaitu zahawm tak takte kan hnenah an lokal a ‘khawvel leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Lalpa ta a ni a,’ ti a min kar chiah chuan sawi tur a vang thin khawp mai,” tih a ni.
Mizopa tam tak, kan ram politics hi a bawlhhlawh lutuk tawh a ngai a, beidawng a, kohhran hruaitute’n he ram hi hruai tawh se ti a sawi ching hi tunhma atang khan an duhthusam an sawi chhuah kan hre tawh thin. Mahse, kan pastor leh kohhran upa engemawzat, politics luhchilh a thilti thei tura chanvo pawimawh pawh chelh tawhte hian bei an tidawng thui mai mai a ni. Thuneihna an chelh hnu a an thiltih dan kan hmuh hian tha zawk tur beiseina kan neih chu a bo hmiah a, ‘vatawk dang ang tho’ an ni leh zel thin hi a lungchhiatthlak takzet mai.
He ram leh hnam hi biakin a sakhaw biak inkhawm pangngai leh inkhawmpui hmanga siamthat theih chu ni sela chuan, kum 100 chuang fe chhung hian kan siamtha (reform) tawh ngeiin a rinawm. Mahse, tun thleng hian he ram hi lemchanna dawhsan atan bak kan la hmang thei ta lova, chu lemchanna dawhsana lemchangtu zinga a changtupa leh changtunu berte chu siamthatu tur atan a kan beisei, kan kohhran leh khawtlang hruaitute an la ni ta zel a. Chu an lemchanna thlarau leh thuthluang nun chuan a chhe zawngin min kaihruai ta zel a nih zawk hi.
Zawlnei Amosa lehkhabu a kan hmuhah hian inthawina a pawm loh thu leh, inkhawmpui a lawm hek loh thu a ziak mai lova. A ngaih pawimawh chu rorelna dik leh felna a ni. “Nimahsela, rorelna dik chu lui angin luang sela, felna chu luipui kang ngai lo angin luang rawh se,” a ti mauh mai a ni. Kan inkhawmte leh inkhawmpuite hi kohhrana inhmangte lansarhna tur mai mai a kan hman reng chu a rem hauh lo tih a chiang a. Hmeithaite leh pachhiate dinsaktu, ‘he’ng mi te ber chunga in tih hi ka chunga ti in ni,’ titu chuan, rorelna dik leh felna hi inkhawmpui aiin a ngai pawimawh fe zawk tih kum za tam tak kal taah khan a lo sawi tawh a. Chulam hawi a kan inher rem chu a hun ta hle. Kan ram hi “Inkhawmpui tiak tawh ngai lohna hmunah” a chan loh hlauhna turin kan dil a ngai hial awm asin.