HMEICHHE THU, THU NI SUH

Kumpinu laka Mizo lal zawng zawng deuhthaw dawl zawra an zawr hnu a, a tuk tlawm zawh ve loh, a thuhnuaia kun duh lova ṭang hlum ṭhak lalnu ropui leh lian, Ropuiliani neitu hnam hian ṭawngkauchhehah, “Hmeichhe thu, thu ni suh; chakai sa, sa ni suh,” tih hi kan nei mauh mai a; a mak, a nâ.

Pipute huna hla hriat hlawh leh sak lar ber ber pawh kha hmeichhe ir-âwm chhuak a ni fur mai. Pi Hmuaki aṭangin Laltheri, Darpawngi, Lianchhiari, Saikuti, leh hmeichhe dang engemaw zat kha hmeichhia an nih avanga an thute thu tling lova an lo ngaihsak a nih pawhin, an hla phuahte kha chu hla zawng a tling ngang mai. Pachang til ṭialin an chheihpui nasa em mai.

Nun kalchawi kawng hrang hrang han thlir hian Zopa hian Zonu kan têr phâk lohna a awm ta fo mai a. Hmeichhe dikna chanvo “women’s right” aupui aupui pawh a ngai tawh meuh emaw ni le, tih tur a ni (kei hi chu women’s right a ni emaw, women’s left a ni emaw, middle pawh ni se ka tuipui vek mai). “Mipate pawh hi kan duai bik lo, hnuaichhiah leh nêkchêpa awm kan duh lo,” tiin, kawng kan zawh lo chauh tawh zawk a nih ber hi.

Hei tun hnai maiah Zonu pahnih kutchhuak, Sapṭawnga an ziah chu University zirlaibu-ah seng luh a ni a. A bass tlar chu kan tê chem chem mai.

Mizoram buai behchhana Malsawmi Jacob thawnthu ziah, “ZORAMI (A Redemption Song)” [Morph Books, phek 263, Rs 399] chu Ambedkar University Delhi leh ICFAI University, Mizoram chuan MA English zirlaiah an hmang ta. He lehkhabu hi Thu leh Hla Huangah pawh hian kan kalpah puat tawh kha.

Aizawl College-a English zirtirtu Lalrinmawii Khiangte poem ziah, “For A Better Tomorrow” (1998) pawh Christ University, Bengaluru chuan, an additional English textbook, Blends Book 1-ah an telh a. Khawvel hriat hlawh phâk ziakmi Taslima Nasreen kutchhuakte nen an dahho a ni.

Mizopaho hi Sapṭawnga lehkhabu ziah lamah hian kan kut a hlei lo ang reng hle mai a. A bik takin mahni irawm chhuak thu phuah chhuah “creative writing” lamah hian sulhnu nei kan tlem hle. Sapṭawnga lehkhabu ziakho pawh hian an zir bingna kaihhnawih lam deuh vek an ziak a; history, economics, theology, literature tih ang renga an research paper, doctoral thesis leh dissertation lam a ni deuh zel.

India rama book fair lâr leh lian bera an sawifâk, Kolkata Book Fair 2015 denchhena Sahitya Akademi-in January ni 31-a literary forum a buatsaihah khan, “The contribution of Mizo literature towards Indian literature” tih thupui sawi leh ka poetry ruahṭham loh chhiarin ka tel ve a.

Chutah chuan, Babel In Sang sak aṭanga mihring fate’na a huhova hremna kumhlun (lasting and collective punishment) kan tuar, ṭawng hranna-in Mizote mi a nghawng nasat dan ka sawi a.

Chumi avanga kan thu leh hla uain sâwrkhur hnam dangina an tem ve theih loh dan te, kum 120 aia rei ziak leh chhiar thiam kan nih tawh a, India rama ziak leh chhiar thiam ber pawl kan ni chung leh, literature lama Padma Shree award dawng 17 leh Padma Bhushan dawng pakhat kan nei tawh chung pawha, kan thu leh hla fir ṭha ber berin Zofate khawvel ramri bâk a la pelh hleih theih loh thu te ka sawi a.

Indian literature map-a lang phâk tur chuan kawng thui tak a zawh a la ngaih thu leh, tunah chuan Mizote literature chu India rama ṭawng dang hmangte tan chuan rangkachak khur la laih chhuah mang loh ang mai a nih thu te leh, India khua leh tuia chhiar ni mah ila keimahni hnam bil mamawhnaina mi a pawh nat em avanga ṭawng danga lehkha ziak kan tlemzia te ka sermon ve pap pap a ni.

Mizo ṭawnga ka thuziah, Mizoram chanchinbu liana ka chhuah hma daih khan, ka English poems ziahho chu Sapṭawng chanchinbu: Sun, Inspirational Quotes, Jetset magazine tih ang rengah te chhuahin ka nghal ve hle ṭhin. Mizo ṭawnga ka thuziah ka han tichhuah khan ka ching chhunzawm ta lo va. Ka kut chu chawl hmiah lo mah se, ka ninhlei zui ta vak lo. Khawi khawiah emaw chuan anthology tih velah te ka tel a ni chauh tawh.

Kum 2005 khan The Hills Cry Out (An anthology of Mizo English Poems) tih chu a bu-a chhuah tumin ka buatsaih ve a. English poetry bu chu kawiah mah hralh a kal lo vang tih ka hriat avang khan mahni sum seng chuan ka chhuah ngam lo va. Mizoram Publication Board a awm kha maw le, tiin an hnenah ka han thehlut ve dawn a. A bu chhung pawh min keusak lo khan, “Mi hrang hrang kutchhuak lâk khawm kan chhuah ngai lo,” an ti ta hmiah si a. Ka khawk der mai. Kha kha MPB ka pun a, ka pûr vawi khatna leh tawpna chu a ni ta rih. Delhi-a publishing company pakhatin chhuahah min dil a. Kan han indawr a. A buatsaihtu kut hah man an phal zât kha beitham deuhva ka hriat avangin ka aw ka pawh ta lo va. Tun thlengin khaw êng a la hmu ta lo a ni.

Ka hriat theih chinah creative writing huanga kan thun theih tur Mizo lehkhabu Sapṭawnga ziah chu, Gabbatha tih Kristian historical fiction, James Dokhuma ziah, Lalthankima lehlin te, Fresh Lease & Amazing Adventure tih thawnthu tawi lâk khawm bu, Malsawmi Jacob ziah leh, A Soldier’s Story tih Brig. T. Sailo-a’na ama chanchin a ziah kha a ni deuh mai ṭhin a.

Tun hnai lawkah thu leh hla lama hnah thar rawn chhuang hmuh tur an awm nawk a, thawnthubu (novel) Sapṭawnga ziah Mizo hmeichhe kutchhuak kan hmu ta nual. Facebook Phantom [Duckbill, phek 232, April 2013] Suzanne Sangi ziah hian hma a rawn hruai a. Jo's Journal [Notion Press, Phek 223, 2014] tih Sarah Aihneh ziahin a rawn zui a, a hnu lawkah Malsawmi Jacob novel Zorami hi kan hmu chhunzawm leh ta a ni.

Sapṭawnga poetry bu chhuah lamah erawh chuan mipain hma kan hruai ve hlauh mai. Ka hriat china a hmasa ber atan Laldinkima Sailo chuan “Spectrum - A Plethora of Rhapsody” [Books for All, pages 62, 2002] tih a chhuah a, Miorama he lehkhabu “aihna” hunah a thlirna ka sawi nghe nghe. A hnu kum 13-ah Dawngi Chawngthu chuan, “Of Butterflies and Lullabies & Unfinished Conversations” [Writers Workshop Redbird Book, Phek 86, Rs 200, 2015] a rawn tichhuak ve leh a. Hei pawh hi hi Thu leh Hla Huanga ka rawn chai thuak tawh kha. A kum lehah John Laltluangliana chuan a poem phuah 46 a dah khawmna, “Unsung Maudlin Monodies” [Notion Press, phek 72, Rs 180, 2016] a rawn khawr pum ve leh ta a; amah ngeiin a bu hi kan inah min rawn pe thlap a ni.

Sapṭawnga ziah Mizo kutchhuak mal, chhuah lar zui tak vak loh ṭhahnem tak a awm ka ring a (hranghlui C. Ṭhuamluaia thawnthu tawi The Days that Followed, tih ang chi te) chu’ng chu thurchhuah sen rual a ni lo.

Sahitya Akademi chuan kum 2001 khan an bimonthly journal India Literature (No. 201 Jan-Feb)-ah Mizo literature an thlur bing a, chutah chuan thu leh hla ziarang (literary forms) hrang hranga Mizo kutchhuak engemaw zat tarlan a ni a. Ka irawm chhuak leh kan hranghluite kutchhuak ka lehlin pawh a tel ve nual.

Mizo thu leh hla Sapṭawnga vawrh darh kawnga mi thawhhlâwk tak Margaret Ch. Zama leh a thawhpuite chuan Mizo thawnthu ṭha tak tak: Kaphleia, L. Biakliana, C. Ṭhuamluaia, Zikpuii Pa, leh Vanneihtluanga te ziah chu letlingin, Katha nena ṭangkawpin,“The Heart of the Matter”(Katha, phek 296 , 2004) an lo chhuah tawh bawk a. He lehkhabu hian thawnthu tawi lama kan literature duai lohzia a tichiang hle.

Anni Mizoram University-a English Department tho hian Sahitya Akademi nena inpeizawnin, tunlai Mizo thawnthu tawi (contemporary short stories) lehlin hna an buaipui leh mêk a. A nghahhlehawm khawp mai. Ka kutkawih pawh engemaw zat an letling ve nghe nghe a, hna kal lai mek niin ka hria. Ka thawnthu tawi “Dum Duhawmi (Black Beauty) chu Malsawmi Jacob hian a hranpa-in a letling bawk a. Muse India literary ejournal Issue 63: Sep-Oct 2015-ah a chhuak a. Assamese ṭawngin an let lehchhawng a ni.

Govt. Aizawl College-a literature zirtirtu Zualtei Poonte-in hnam dang lo hmuh theih tura Zofate thu leh hla, hmun ualau zawka a hûn chhuah dan hi ka tarlan loh chuan a kalh a kim thei lo vang. Internet lamah blog (on-line journal) a siam a, a hmingah, “Mizo Writings in English” (http://mizowritinginenglish.co...) a vuah a. Hetah hian thu leh hla ṭhuang hrang hranga Mizote kutchhuak Sapṭawnga ziah a dah ṭhin a. Zofate tan robâwm hlu tak a tlingin ka hria.

Nikum kum tâwp lam khan ka ṭhiannu, Cherrie Lalnunziri Chhangte (Laltei) chuan The Blaft Book of Mizo Myths [Blaft Publication, Phek 52, Rs 350, 2016] a tichhuak ve leh a. Vanneihthlak takin a publisher lam a complimentary copy min thawntir hlauh mai a. A thuhmahruai aṭangin min hmin a, lamṭangah min siam nghal. Chhiar a nuam kher mai. Mizo pipute thawnthu mite hmelhriattirtu ṭha tak a ni. Tumchhingi leh Raldawna, Chawngtinleri, Khualtungamtawna (Kei chuan Hualtungamtawna tiin ka hria), Tualvungi leh Zawlpala, khawvel lo awm ṭan dan, leh Chawngmawii leh Hrangchhuana thawnthu te a dah a. He’ng thawnthu hi lehlin a, a ṭul lai sawifiah (translate-and-annotate) satliah a ni lo. Hnâr hrang hrang aṭangin châk a la khawm a, uluk taka puahin, a phuah khawm a, ama style-in, aw râwl thar, ngaihthlak nuam em emin, pîin a tûte rizai hnuaia thawnthu a hrilh ang melh melhin min hrilh thiam a ni. Mizo thawnthu dang pawh hma leh vat se ka ti kher mai. The Blaft Big Book of Mizo Myths tih tham law law turin.

Laltei hma hian Dr Laltluangliana Khiangte chuan Folktales of Mizoram tih a lo chhuah tawh a (Folktales from Mizoram emaw, Folktales of the Mizos emaw ni bawk si lo, a hming hi a fuh chiah lo. Pu Buanga leh Sap Upa, “The Pioneer Missionaries of Mizoram” tih a fuh lo ang deuh bawkin). A hnu-ah Margaret L. Pachuau chuan Handpicked Tales from Mizoram (Folktales & short stories) a chhuah leh bawk a, he lehkhabu erawh hi chu ka la hmu ve lo.

Zêp nâk emaw, hmeichhe thu leh hla hi thu leh hla a lo ni tih hi, ka nu puan vuanin ka sawi ngam sak!