INENSAN

Kum 30 vel kal ta-ah khan Aizawl chhimlam, Tlangnuam veng hmawr lamah hian ka thian bul, sephung laihpui hi a thi a. An veng YMA-in an ensan avangin ka thianpa nen chuan tlaivar turin kan phek chhova. Mahse, an branch YMA (YMA branch?)–in an ensan chungin an thenawmte leh thenrual thate khan an ensan ve lem lo ni awm tak a ni a. Tlaivar pawh kan tlem phah hranpa lem lova, branch YMA hruaitute kha tlawmngai pawla an nihna angin an rawn phusa lem lo na chungin, mimal thilin an tangkai hle chuan ka hria.

Khami zan khan kan mitthi lumen an sawngbawl dan kha veng/khawdang nena a danglamna ka hmu lo. Nula leh tlangval tlawmngaite che vel kha a hmuhnawm ngai rengin a hmuhnawm tih kha ka mitthla a la cham reng zawk chu a ni. Thingpui an sem a, khawhar hla kan sa tlaivar thak a. Kan Presbyterian Kohhran a dan khatna kan tih mai a inneite leh, Biakin hawng pha chiah lote innei ang deuh hian a danglamna a tlem khawp mai.

A chhan chu an veng YMA-in ‘official’ taka an ensan tak kha mihring, Mizo chhungkaw mi enin an en a, chutiang tak chuan an sawngbawl a ni. An ensan chhan chu a an chhungkua-in zu a zuar tih mai a ni a. Zu hua ang taka lan hi thianghlimna emaw ti a zu do nasa ber khawtlang kan neih miau avang hian, hetiang hi a thleng leh fo thin a. Zu do anga lang a, langsar taka zu do kawnga che chhuak thin zingah hian kohhran leh khawtlang hruaitute leh chhungte hmuh lohva zu in duh reng si khawi tam ber hnam kan nih a rinawm.

Tun hnu a ka’n ngaihtuah let leh hian, kha veng YMA hruaitute kha fakna chhan pawimawh em em ka nei a, dem kai hauh lo erawh chu an ni bik chuang lo. A chhan chu YMA hi Mizo emaw hnamdang an ni emaw ensan tur an ni lo hrim hrim. Chutih lai chuan an veng YMA khan, ensan chhungkuate’n lungngaihna vawrtawp an tawh lai a an member-te’n Mizovin khawhar chhungte an tanpui ang chiaha an tanpui kha an khap hauh lo a ni.

Tun hma lam, lal lal hunlai a an inthununna pakhatah, tlangvalte’n an nula huat rawn chenna inchung den an ching a ni awm e. Kha’ng hunlai kha chuan Indian Penal Code te, civil society a inrelbawlnate leh dan leh hrai tak takin Mizo khawtlang nun kha a la kaihruai lo hrim hrim a. Lal leh a khawnbawl upate thupek kha dan chu a ni mai. Lal sual khua leh tui an rethei a, lal tha awp mipui an nuamsa mai a ni.

Kristian kan nih tawh hnu, Isua Krista zirtirna – ‘bianga bengtu chu lehlam pawh dawh rawh’ tihte ‘sualna nei lo chuan deng hmasa rawh se’ ti a uirenu chungchang a rel dante leh, a hnu a ‘keipawhin thiam loh ka chantir lova che, kal la tisual leh tawh suh’ a tihte kan hriat bel em em hnu pawh hian, midang laka dawhtheihna (tolerance) hi kan la tlachham tluang zel zawng a nih hi. Hei hi saphovin min awp hnu a kan politician mit keu tirte’n, politics haitho khela tharum thawh rawngkai-a lal inchung den an intihmuh atanga kan chhawm a ni mahna.

Inti Kristian tha em em, chu sakhaw zirtirna-in an laka thiltisualtu vawi 70 hmun 70 ngaidam tura a chahte hian, ngaihdamna leh midang dawhtheihna hi kan tlachham hle a. A bik takin a huhova, mi fel rualin misual ni a kan ngaih phingchil a phil fo hnam kan la ni reng a. He kan Kristian zirtirna hian a tak takah chuan min hnehin min hmin hauh lo niin a lang. Chumi awmzia chu kan rinna (faith) leh zirtirna hi pawnlam lang thei kawrah chauh kan hmang tih loh theih a ni lo.

Tun hnai-ah Thingdawl khawtlang pawl hrang hrang hruaitu tangrual chuan an khua ami, rilru lama mi pha zan lo nia sawi chu a enkawltu, a u-in zu a zawrh avangin thlanmuala phum an phal lo tih kan lo hria a. Khawvela Kristian dangte chu sawi loh, India rama Hindu leh sakhaw dang biate’n an hria ang tih hlauhawm tak a ni. A zahthlakin a mualphothlak takzet.

Zu zawrh hi Prohibition dan hmanna hnuaiah chuan, dan bawhchhiatna a ni tehmeuh mai, chutiang bawkin zu in pawh khap bur a ni. Thlanmual a vang feet 3 leh a dung feet 6 emaw feet 7 emaw lek, mihring hun tawp takmeuhva an han pe duh/phal hauh lo mai kha chu tenawm a tling takmeuh a. Chutih rual chuan khatiang a an khaw pa ngei mai, Mizo, Kristian ni bawk si thlanmuala hmun an pek phal tak loh leh, an pek loh chhan ber ni a lang ta ber - zu in hauh lo kha, a thutlukna siamtu zingah leh khawtlang pawl hrang hrang member zingah khan engzat tak awm ang maw tih hi rilru-ah a riak reng mai.

Chu mai a la ni lo. Khatianga an mihringpui mai ni lo, an Mizo-Kristianpui ngei mai chunga thutlukna rapthlak tak mai siamtu zingah khan, Bible zirtirna chi hrang hrang biakin chhung dawhsan (a then phei chu pulpit) atanga lo puang tawh thin an awm ngei ngeiin a rinawm. Chutihlai chuan ‘khawngaihna a chhandam’ tih thuthlung hi chu kan hlat ve ngawt mai, a huhova, haw haw a kan chet tawh chuan khawngaihna a chhandam ni a inhriate hian, khawngaihna lam hi chu kan bosal vek zel zawng a la nih hi.

Khawtlang emaw, kohhran emaw leh chhungkaw duh loh ti thintute hi, dan bawhchhe zawnga khawsa an ni tlangpui a. Inchhungkhur a tharum thawh zawng emaw chhungkaw thil neih hralh zawng emaw a chet chingte hi khatiang chiaha pawnlama an chet chuan dan hmanga hrem an ni fo a. Inchhungkhurah erawh chuan nu leh pa-in thuneitute hnena an thlen kher loh hi a tam zawk a ni mai thei.

Khawtlang duh loh zawng leh dan bawhchhia a chet chingte hi dan kengkawhtute hnena pe mai lova, khawtlang leh pawl hruaitute’n anmahni kuta dan kenkawh an ching ta thin a, hei hi Mizo hnam mualphona tling a ni. Thuneihna nei hauh lovin a huho leh pawl nihna a thuneina nei a inhriat tlatna hi ‘civilized society’ zia a ni lova, hnam mawl zia (barbaric/primitive attitude) leh dan rorelna (rule of law) pawisak lohna a ni. Dan bawhchhiatna chiang tak a ni bawk.

A huhova kan chet a Mizo zawng zawng chunga thuneihna nei nia inhria leh inngai kan la tam viau mai hi thil zahthlak tak tih loh rual a ni lo. Mizoram leilung, Mizote ram ngei mai a tu emaw phum ve han phal loh ngawt mai phei hi chu, BC hun laia thilthleng ni awm tak a ni a, tunlai kan khawtlang (modern civilization) a thilthleng thei lova ngaih tawh a ni. Mipui thinrim sa hulh (mob)-in an thinrim lai a mi an phingchil hlum pawh hi thil dik lo leh dan bawhchhiatna a nih lai a, khawtlang hruaitu ni pha thiau rualin an mihringpui, an Mizopui leh an Kristianpui ngei mai thlanmual a phum an phal loh hi a thlen vawikhatna a ni hial awm asin.

Central YMA motto pathum zinga 2-te chu - Zofate hmasawnna ngaihtuah (Development of the Mizo society) tih leh Kristian nundan tha ngaihsan (Revere Christian ethics) tih a ni a. Mizo ngei ensan hi a hmasawnna ngaihtuah anga ngaih theih a ni lova. Kristian nundan tha chu a hmalam a kan sawi tawh angin mi ngaihdamna leh zawldawhna lam hawi a ni. Hei bakah hian YMA thiltum dang leh chu ‘Tanpui ngaite tanpui’ a ni bawk. Mahni Mizo/Kristian pui ensan hi ‘tanpui ngaite tanpui’ tih thupui neitute thiltih hauh loh thu, a pawl thiltum kalh hlauh a ni.

Chuvangin, YMA hi a lo lianin thil a lo tithei ta lutuk a. Thil a tihtheih piahlamah danin a pek hauh loh thuneihna neiin an inhre ta hial a. Dan kalh leh bawhchhia a an chet pawhin hrem ve theih loh, dan chunga leng niin an inhre ta hial a nih ber hi. India Constitution-ah chuan tumah hi dan chunga leng an awm lo tura ngaih a ni a, mahse, dan chunga leng ang maiin an khawsa rei tawh hle a nih hi. Sorkar pawhin a hlauhtlawn deuh tawh a ni mai em? SRS vanglai a ruihhlo leh zu zuar ni a hriat nunna laksak an awm thin lai pawh khan, kohhran hrang hrangin pawisa-in an tanpui thin kha a ni a. Tharum thawhna chi reng reng dodal zirtirna vuantu kohhran pawhin a hlauhtlawn tho ni a ngaih theih a ni.

Dan rorelna leh dan hnuaiah chuan misual, court-in thiam loh a chantirte chu, an thiltihsual ang zela hrem an ni a. An nunna laksak (khaihlum) an nih loh chuan tanin (jail)-ah khung an ni thin. An pawikhawih pawi dan a zirin taninah hian an tang reiin an tang rei lo mai chauh a ni. Chutianga tanin a an tang pawh chu dan chuan hremna ni lovin insiamthatna hun atana dah tiin a hrilhfiah a. Tanin atanga an chhuah leh hnu a khua-leh-tui tha an nih theihna atan ruahmanna siamsakin an chhuah hnu-a eizawnna tha an neih theih na’n training chi hrang hrang an buatsaihsak bakah, zirna pawh an chhunzawm theih dan ngaihtuahsak an ni.

Hetiang hi a nih lai a, he khawvela awm ve tawh ngai reng reng tawh lo tur, thlanmual a phum hial phal lova inensan hi chu rapthlak tak a ni a, Mizo nih a zahthlak rum rum phah a lawm maw le. He thlanmual chang pha ve ta lo û hmeichhe awmnem hian a nau mi ang pha lo nia an sawi hi a chawm a ngai a, a nau chawmna atan chuan zu a zuar niin an sawi. Zu sak leh zawrh hi Mizoram Liquor Prohibition Act, 2019 chuan a khap ngei mai a, dan a bawhchhia chu a ni chiang e.

Mahse, thuneitute hnena thlen pawh ni lo, amah zu zuar an ensan mai pawh ni lo, nunna nei tawh lo an ensan hi a na satliah lova, thenkhat tawngkam han tawh ta ila - a Mizo lova, a Kristian lova, a YMA lo ngawih ngawih a ni. Misual thiam loh chantir tawh tanin a tang mekte tan pawha he khawvela insiamthatna hun an siamsak lai a, he lei a insiamthatna (mitthi hian insiamthat a ngai em chu ka hre lo) hun nei tawh lo, thlanmuala zalh phalsak loh hi chu thangthar zelin an la hre reng dawn a. Zakin an kimki ngei ang le.