INSUIHKHAWM

Tunhma atang khan Naga hnam ho inpumkhatna hian mi mak tih a hlawh tawh a. Keini Mizote, tawng dang deuh hmang pawh inhre pawh tawn vekte kan inphumkhat hleih theih loh dan ngaihtuah phei chuan Naga hnam inpumkhat theih dan hi mak tih loh rual a ni lo. Mizote’n kan Mizo pui ngei kan en tleu lai hian Naga te chuan Mizo hnahthlak ngei pawh Naga hnam anga an awm duh phawt chuan an pawm thei vek satliah lova, an thlem a, vau pawh an vau hial thin.

Naga hnam hrang hrang te khi tawng hrang hmang an ni satliah mai lova, hnam hrang hrang khi an inbe thei lova, chuvang chuan an inbiak theih tlanna turin Assamese, Hindi leh Bengali chawhchawrawi ‘Nagamese’ tia an vuah tak chu an chher chhuak a, chu bakah chuan Hindi emaw saptawng emaw hmangin an inbe mai. An sawi dan tak phei chuan Ao hnam leh Ao hnam ngei pawh kha khaw hran an nih chuan an inbe thei chuang lova, an tawng a dang daih a ni an ti tih thu hmanah kan ziah tawh nghe nghe kha. Chutiang ni chung chuan Naga hnam an nihna-ah an chiang a, Burma (Myanmar) a an luah ram (Eastern Nagaland an tih mai) a awmte nen pawh hnam khat an nihna hi chiang takin an pawm a ni.

Hmanni lawk khan Kolasib-ah Chin-Lushai Conference vawi 125-na champhaphak lawmna-ah kan zu tel ve a; ZoRO hotute leh kan hnam insuihkhawmna atana ngaihtuahna senga tha thawhtute an zahawm hle rualin Mizo kan ti emaw Zo kan vuah emaw, Chin-Mizo-Kuki tiin kan sawi emaw, eng pawh nise he hnam hi a taka kan insuihkhawm hma hian thinlung lam leh culture lama inpumkhatna kan mamawh takzet tih chu a taking a lang reng a ni. Dik tak chuan Myanmar a kan unaute’n Mizoram leh Aizawl hi an Jerusalem-ah ngai-a “Aw Zoram ka ngai em a che..” an tih vawng vawng lai-in he hla vekah hian, ”Sirah damte’n puan ang min lo hnawl e,” tiin “Aw a na tuar thiam zawng a har, Hrilh ka hai lunglam ka lo vai..” an tih a tul thin niawm tak a ni.

Hmana min awp thintu mingo ho zawk khan hnam khat kan nih hria-in insuihkhawma rorelna pakhat hnuaia kan awm theihna’n kum 125 kalta-ah khan Calcutta (tuna Kolkata) khawpui-ah khuan inkhawmpui an lo huaihawt tawh a. Politics kal fuhlo engemaw avangin engmah lovin a zuzi ta a. Tun hnu-ah insuihkhawma inzawmkhawm duhte’n thar thawhin a champha-ah a hriatrenga engemaw buatsaih thin leh lo phei sela chuan kha Chin-Lushai Conference khan hriat zui a hlawh lo mai ni lovin Mizo chanchin bawlhhlawh bawmah pawh a rim-a-ra hmuh tur a awm zui kher awm love.

Insuihkhawmna kawnga kan hnam hnufum em emna chhan hi eng dang ni lovin keimahni dikloh leh thiamloh a ni ber. Kan hnam tana thahnem ngaihna chang hria an tlem a, hnam nihna-ah kan chiang hek lo. Unau zawng zawng an fel vek lova, an zingah tlema midang aia sual leh kawhmawh bawl deuh chu an awm ve thin a, chumi avang chuan unau zingah an tello tihna a ni chuang lo. Hrin khat leh thlah khat chu unau an ni mai. Tu-emaw a thiam thil avanga a lar viau a kan hnam inti chiahlo pawh kan hnampui tia chhungkua a hnuh luh kan tum laia pakhat dang nungchang mawi vaklo leh dan bawhchhiat ching a nih avanga tuithlar kan duhna hi hnam nihna a kan chian lohna langsar ber a ni awm e.

Nu leh pa chan chang tur, Inpui luahtu, Zofate Jerusalem tia vuah Mizoram chhunga awmte hian rilru zau tak kan put hmasak a ngai a, chu chu kan inpumkhatna atana bul tanna a ni ang a, chu chuan kan hnam insuihkhawmna atana kan thlir thin chu a takin a chantir thei chauh vang. Social media group hrang hranga Zofate inpumkhatna chungchang sawihona kan chhiar chuan hnam nihna leh hnam inpumkhatna lam hawia mit keulo, lehkha zir sang ve fu fu (lehkhathiam ka tilo a nia) an tamzia hi sawiin a siak lo. Hnam thil an hriat loh dan leh hnam nihna a an chian lohzia tilang chiang takin mawl fe-in an ngaihdan an sawi pung pung a, an hriat lohzia an mualpho mai a ni lova, hnam inpumkhatna atana thawktute hnathawh ti thuanawptu an ni satliah mai lova hnam inpumkhatna hmelma an ni a. Mahni chhungkhat lainate thinlung tina ngawih ngawihtu Zo hnam (chhungkaw) fa sual an ni.

Chhungkua-ah pawh Inpui luahtu na na na chu chhungkhat lainate huikhawmtu ber tura ngaih a ni a, chutiang tak chuan kan hnam inpumkhatna atana Mizoram pawna kan unaute huikhawmtu ber tur chu kan hnam Jerusalem, kan Inpui (Mizoram) luahtute hi kan ni. Thil tha kan duh tur a ni a, chhungkua a kan tih dan thovin kan unaute pawh tha a fel turin kan duh tur a ni ngei mai, mahse an lo kal peng deuhva, sual rawng an bawl deuh a nih pawhin kan unau, khan chhungkaw zing ami an nihna a bo chuang lova. An fela an hlawhtlin viau avangin kan chhungkaw zingah an chang sang viau a ni chuanglo. Sap hovin “Tui aiin thisen chu a chhah zawk” an tih ang hi hnam leh chhungkaw inlaichinna awm dan tur dik tak chu ni awm tak a ni a. A pa thu zawmlova tlanbo pawh a u thik khawpin a pa-in a lo lawm a ni tih Bible-a kan hmuh ang kha a ni a, kha kha chhungkaw nihphung dik tak a ni.

Tun dinhmunah hian kan hnam inpumkhatna tura hmabak tam tak zingah inpumkhatna tur hnam hming thlengin tam tak chuan an ngaihtuah a, kan vaia kan pawm tlan theih tur uluk taka dap pawl an awm a, a pawimawh reng a ni. Mahse, a pawimawh ber zawk chu hnam khat leh unau kan nihna hi a ni. Tamil hnam hian ‘Mizo/Zo ka ni’ pawh tise, dawt a sawi ang chiahin Mizo/Zo hnahthlak dik takin ‘ka nilo’ a tih pawhin thudiklo a sawi a ni. Chutih rual chuan Mizo/Zo ni reng si ni lo tlata inhria, ‘hnambo’ te huikhawm hna hi Inpui a chengte mawhphurhna ni awm tak a ni. Kan thinlung kan inpawha kan inpumkhat hma chuan kan insuihkhawm ngai dawn si lova.