TUALṬO

India sorkar palai fapa a nih avanga United States a hun engemaw chen lo awm tawhin a sawi ka hriat reng thin chu US-a Mizo awmte tana Mizoram atanga lenghmaser a ken thlak thu a ni. “Thlawhna tumhmunah Customs officer ho an buai hle a; a tirah phei chuan ruihhlo lampang emaw an ti a. A nilo tih an hriat hnu-ah ka lenghmaser ro ken chu a chi turah an ngai a, min man sak ta a ni. An rama awm nilo thlai emaw ran emaw ramdang atanga lakluh an khap bur a. Diplomatic Passport nei nilo phei ila chuan ka buai ngawt ang.” Chu chu ram changkangte’n an ram tualto thil an humhalh dan a ni.

Keini Mizote hi chu sap/ mingo ngaisang ta reng reng leh ramdangmi (foreigner) ngaisang hnam kan nih avang hian tualto ngaihsanna chang kan hre lova, ramdang thil leh mingo thil neih ang chu mahni tualto thil aia tha zawk tura ngai ringawt mai kan ni. Ni e, engemaw chenah chuan Mizorama kan thlai chin tam ber hi a rah te deuh leh hlawklo tak tak a ni deuh vek a. Chutiang bawkin kan ran vulhte hi ei tlin hmaa vulh hun chhung rei tak leh pumraw lianlo leh hlawklo tak a ni hlawm a. Kan buhte pawh hi kum khata vawi khat chauh thar, thar hlawk vaklo a ni. A hlawk zawk kan um hi a diklo vek kan ti lova, mahse duham luat vanga kan ram tualto kan mausam lutuk chuan khua rei-ah a la pawi thei viau mai thei thung.

America ramah vek khuan Europe atanga bawng lian leh hnute tui tam chi an lakluh avangin an ramsial/ ramlawi khuan natna hlauhawm tak a vei phah tawh a; an sim khawp mai. Chutiang bawkin ram changkangte chuan ramdanga ranvulh emaw thlai emaw hi a hlawk zawka hriat vangin an pawngpaw chawkluh ngawt ngailo. An lalut a nih pawhin an ram leilung leh sik-leh-sa-in a mil em tihte uluk takin an zir chiang a, an ti chhin vek phawt a. Ngun taka an zir chian hnu-ah an ram leilung leh sik-leh-sa in a mil (acclimatised) tih an chian hnu-ah chauh an ching darhin an vulh thin.

Keini hi chuan zir chian chu sawi loh, ngaihtuah chiang lem lovin thuneitu tute’n emaw a that dan an sawi rawtui phawt chuan lakluh kan rawt nghal mai a. Kan chaw lut zel mai bawk a. Chumi piahah chuan kan politician-te hian ram hmasawnna lam ngaihtuah aiin vote an hmuh theihna hi an ngai pawimawh zawk niin a lang a. Chu chu an sukthlek dan a nih avangin kuthnathawktute rilru lakna’n buh-leh-bal leh thlai chin atana tha leh ran vulh atana tha nia an hriatte thiam takin an sawi rawtui khum a. Kuthnathawktute chuan thu-awih takin an han ti chhin a; an hlawhchham tlangpui tih kan hriat hi. Kan ram hruaitute’n an kawhhmuh avangin kuthnathawktute’n ‘Tung’ te, ‘Alaichi’ te an lo ching tawh a, tun thlengin awmze nei pha a la nilo mai ni lovin a then phei chu “Thing anchhe-dawng” ti hialin an vuah zui a nih kha.

Buh-leh-bal a ni emaw, thlai a ni emaw, ranvulh a ni emaw a lian chi leh thar ranga hlawk zawk tura siam (hybrid) hi khawvel-in a uar em em a. Scientific taka mithiamte thil hmuhchhuah a nih avangin a tangkailo tih rual a ni lova. Khawvela ei leh bar harsatna tam tak a sukiang bawk a ni. Chutih rual chuan ‘hybrid’ ti tur chuan tualto (local/ original) a awm a ngai a. Buh thar rang leh kum khata vawi tam tak thar thei leh hlawk zawk hi Pathianin engmahlo atanga thil a siam anga siam theih a ni lova – a tualto (original) hmanga siam a ngai. Chuvangin a tualto hi engkim bul a ni a; a pawimawh em em a. Ngaihnep ngawt chi a ni lo.

Kan tawn tawh atang hian kan inzir fing thei rihlo niin a lang a. Kan ram hruaitute’n an pawm duhdan leh an hlawkna tur ngaihtuaha kan rilru min suksak vang leh thil diklo tak tih ching sorkar miliante’n an hlawkna tur ngawt ngaihtuaha mipui rilru an hruai kawi thin avang hian thil diklo pawh kan do hleithei tawhlo a ni hawt e. Thenawm Myanmar ram atanga vawkte kan lakluh avangin vawk natna hlauhawm tak ‘Porcine Reproductive and Respiratory Syndrome’ (PRRS) chu Mizoramah vawi hnih a leng chiam tawh a. Hriat theih chinah pawh vawk sang tel tak meuh meuh a thi a; a pawisa zawnga chhut phei chuan vawkvulhtute’n an hloh nasa em em a ni. Tunhma a Mizote’n vawk natna hri kan hriat tlanglawn (classical swine fever) leh tlang hrileng dang hlauhawm vak lemlo, a ram pum deuhthaw-a vawk pul vak vak ang chi nilo chauh kan hre thin a. Ram pawn atanga kan lakluh hnu-ah erawh chuan vawk an pul ta puk puk mai a nih hi. State pawn atanga ar thang chak leh hlawk chi (hybrid) kan chawk luh hnu-ah pawh hian arva-pul-hri chi hrang hrang kan hre ve tan a. Zo-ar pangngai chauh vulh kan chin laia kan hriat ngai loh ‘bird’s flu’ (avian influenza) te leh a dang dang kan hre ve ta teuh mai a. Changkanna-in a hrin ve a nih rualin fimkhur thiamin thil hi zir chiang thin ila chuan heng hri avanga kan harsatna leh hloh tam tak hi kan pumpelhin kan ti tlem thei ngei ang.

A pawimawh berah chuan kan tualto thilte hi ngaihsanna chang hria-in humhalh i la, a mang lohna’n theihtawp i chhuah ang u. Tunhma-in Mizote hian bawng (cow) hi kan nei ngailo ni awm tak a ni a, kan ranvulh ber chu sial, vawk leh ar a ni ber awm e. Sedai, se-kawt-rawlh, sechhun te kan chu kan thil sawi tam ber ber a ni thin a, tunah chuan sial chu hmuh tur kan nei ta meuh lo. AH and Veterinary department-in se vulh uar thar leh tura tan an la hi a lawmawm hle.

‘Zo-vawk’ kan tih thin kan tual vawk pawh thangtharte’n ‘Tuikuk vawk’ an ti ta daih a. Vairam/ Phairam lama awm reng renglo kan tualto balhla pawh ‘Vai balhla’ kan ti a, ‘vai samtawk’ leh ‘vai hmarcha’ te pawh hi vai ramah a awm reng renglo chungin Vaiho kan pe ta vek mai a, zialo tak a ni. Kan tualto thilte hi ngaisanga humhalhin kan ta, kan tuala to bik a nihna leh neitu kan nihna hi tunlai dan leh thiamna hmangin ‘patent’ na chang kan hriat pawh a pawimawh ta hle mai.