MIZO ZU POLICY

India Prime Minister hlui Pamulaparthi Venkata Narasimha Rao (28 June 1921 – 23 December 2004), PV Narasimha Rao ti a hriat lar kha, India ram economy siamthat kawnga pa nih tling tiin tam tak chuan an sawi thin a. Mahse, a thusawi pakhat khan a nihna diktak chu a tarlang awm e. Chu chu, “Even not taking a decision is a decision” tiin thutlukna a siam ngam loh chung­chang a tlip mawi a nih kha.

India ram ei leh bar leh sum leh pai (economy) dinhmun a chhiat ber laiin Narasimha Rao hian, Prime Minister dinhmun a chelh a (1991-1996). India ram economy dinhmun chhe lutuk siamtha tur hian economic lam thiamna avanga khawvel hriat hlawh Dr Manmohan Singh chu MP pawh ni lo, politician pawh ni lo a ni chungin, Union Finance Minister atan a ruat a. India ram economy, kham kotlanga liam thei mai dinhmuna ding chu an chhanchhuak leh ta a nih kha.

Chutiang a nih lai chuan khatih hun laia Prime Minister pisa a dinhmun pawimawh tak chelhtu, Jairam Ramesh chuan a lehkhabu ziah ‘To the Brink and Back’ tihah khan, kha’ng hunlai chanchin kha ngaihnawm takin a ziak a. India ram economy chhe lutuk siamtha tura Manmohan Singh-a’n tha a thawh vanglai khan inhawn (liberalisation of economy) duh lo, Congress party chhunga ‘socialist’ thuthlung vuan tlattute khan an dodal nasa hle a. PM ber hian chhan a tum lo chauh ni lovin, Congress hruaitu lawk inkhawmah pawh mimal takin a sawisel niin a ziak a ni.

Engpawhnise, sorkar hi mipui siam, mipui thlanchhuahte’n mipui tana tha ber tura an hriat dana rorel tur a ni a. Chutih laiin thutlukna siam fumfe thei lo leh thiltih mai mai hi a tam hle mai a, sorkarin a hlauh leh ngaih pawimawh, eng pawl emaw kohhran emaw nawrna avanga thil han ti mai, mahse, a tak taka bawhzui leh chuan si loh hi kan nei nual a. Chu’ng zingah chuan ‘zu policy’ hi a langsar ber pawl a ni awm e.

Kohhran lian leh tlawmngai pawl lian­te’n an nawr nasat em avangin, February ni 20. 1997 aṭangin zu khap hmakna dan ‘The Mizoram Liquor Total Prohibition Act, 1995’ chu hman tan a ni a. Danin a khap takah chuan zu zuar leh zu tawlhte bakah, zuruite pawh man an ni ve ngei a. Mahse, zu hi khap hlawhtlin a harsat vang chiah pawh ni lovin a tak a he dan kenkawh a nih phung hi a dik lo hrim hrim.

Sorkar ṭhuthmun, he zu khap hmakna dan kengkawhtu, Excise leh Police department hmunpui ni bawk aṭanga hla vak lo, Aizawl khaw­pui daifem veng 3-ah chuan englai pawhin lei tur leh in tur a awm reng a. Kan state thenawm Assam leh Tripura aṭangin sapzu kan tih mai ‘Indian made foreign liquor) a lo lut reng tho bawk a. Kan thenawm state mai ni lovin, kan thenawm ram Myanmar aṭangin a lo lut reng bawk a. Khap a nih avang hian zu hi a tlem phah viau lova, a man erawh a to phah nasa.

Hetiang hi kan dinhmun a nih chhan chu, zu khapna dan siam tura na taka phuttu kohhrante hian ‘khap’ a nih kha an duhtawk mai a, a tam reng chung pawhin pawi an ti lem lo. Thenkhat tawngkam takin, “Kristian rama zu zalen hi a dik lo, Kristian ramah chuan zu hi khap tur a ni,” tih kha an thlen chin a ni mai a. Khapna dan a awm khan an lungawi tawk em em a. Kohhran hruaitu zingah zu avanga harsatna neite leh, zu in a tihbuai chhungkuate buaipui zui phei chu tum chhin an awm awm kan hre lo.

Dan siamtu sorkar (Dan siamtu Assembly a member tam ber leh a chhawpchhuaktu) lah chuan tih takzet a tih rem a tum lem pawhin a lang lova. Na taka nawrtu kohhran hruaitute a lawm tawk kha a duhtawk ni maiin a lang. He dan hman tan a nih hnu a chhunzawm zeltu sorkar dang lo ding leh pawhin, chutiang tho chuan lap takin an kengkawh zui zel a nih kha. Hun reilote chhung sorkar-in phalna a pek zu zawrhna dawr hawnga zawrh a nih tantirh khan Kohhranin an do nasa hle mai a. Khatihlaia sorkar pawh khan an tlak chhanah an ngai hmiah reng a nih kha.

Kum 2019 kum bulah tuna sorkar hian zu khap hmakna dan thar ‘The Mizoram Liquor Prohibition Act, 2019’ chu hmanhmawh taka siamin hman nghal a ni a. Sorkar hi dan siam tura a hmanhmawh tehlul nen, a tak a he dan hman theihna tur dan tesep (rules) erawh chu kum 3 chuang a siam hlei thei lova. Hei hi a chhan bul ber chu, Champhai leh Hnahlan a kuthnathawktute’n an grape chin hmanga ‘wine’ an siam zawrh leh hralh phalsak a nih leh nih loh chungchang niin a lang. Department lamin hetiang dan tesep siam tur chu an buaipui a, Law department an ‘vet’ tir mai laiin, he MLP Rules erawh hi chu Drafting Committee hran ngat din a buaipui chhoh a ni.

Dan tesep (rules) hi a taka MLP Act hman theihna tur a nih avangin chipchiar taka duan tur a ni a. Khawvela zu khap hmakna dan (prohibition) kenkawhna ram, Muslim tam berna ramah pawh an ram khua-leh-tui ni ve lo lakah an zu khapna dan hi an barhlui lo deuh vek a. An ram khua-leh-tui ni ve lo tan chuan, a bikin zu in phalna an pe chhuak thin. Chubakah hriselna lam thil (health ground) a zu mamawhte tan chuan a bikin phalna an pe vek bawk. Hei hi MLTP Act, 1995 hmanga zu khap a nih lai pawh khan Mizoramah hman ve a ni.

Chutihlai chuan tuna kan zu khapna dan thar hman mekah hian chutianga hlahthlem bik ngaite tana ruahmanna hi a la awm lova, a chhan ber chu chutianga ruahmanna siamsak theihna tur ‘rules’ chu kum 3 chuang siam lohva awm tawh vang a ni. Khawvel ram dang leh India ram state dang aṭanga Mizorama lo zin, zinmite tana a bika ruahmanna a awm lo hi, he dan kenkawh kawnga thil fel lo lian pakhat chu a nih rualin, sipai leh paramilitary force mite tan erawh chuan ‘rules’ siam hma pawhin zu an lakluh, an hralhchhuah leh in phalsak an ni a. A then tana ni sa, a then tana ruahsur tih hi kan sorkar thiltih dan a ni a, a felhlel khawp mai.

Chubak pawh chu a la awm cheu. Kum engemawzat kalta-ah khan Mizoram sorkar (Horticulture department) chuan sorkar laipui ruahmanna ‘Horticulture techno­logy mission’ sum hmangin Champhai leh Hnahlan khua leh a chhehvelah grape a chintir chiam mai a. An grape chin hi dawhkana chhawpa ei chi ni lovin, ‘uain’ (wine) siamna atana hman tur chi a ni. Kuthnathawktute’n rim leh taima taka an thawh rah a lo langchhuak a, ‘society’ dinin ‘uain’ sawrna/ siamna (winery) an din ta a, an thawhrim rah pawh an tel chhovin, eizawnna ngelnghet an nei ta.

Chutiang dinhmuna kuthna­thawktu taima te an din lai tak chuan, Kana khua a ‘uain’ tipungtu Isua Krista zuitu ni a inchhal kohhran hruai­tu ṭhenkhat an rawn inrawlh ta a. Kuthnathawktute ‘uain’ siam dan tur chungchangah an duhdan sorkar hnenah an thlen ta a nih kha. Koh­hran hruaitute khan grape wine a alcohol awm zat kha 11% aiin sang lo se, an ti a. Mahse, Excise department hotute’n consultant atana an hmante chuan 14% tal a nih loh chuan rei a dahthat theih lohva, a tui lo hle bawk niin an sawi.

MLP Act, 2019 hman theihna tur dan tesep siam chungchangah hian, kohhran hruaitute leh tlawmngai pawl an inrawlh thuk leh hle ni a sawi a ni a. Chubakah grape wine siamchhuah dan tur leh a zawrh/hralh dan tur ‘wine rules’ duan chhin­­ah pawh khawlhkham an siam niin an sawi bawk a. Chuvangin tun thleng­in kal dan mumal nei lovin, sorkar chu kum 4 dawn a awm ta a. An mitmei an ven em em te inrawlh avangin tun hi kan thleng ta a ni.

PM hlui Nahasimha Rao-a’n “Thu­tlukna siam loh pawh hi thutluk­na tho a ni,” a tih ang deuh hi kan kal dan chu a ni ta ber a. MLTP Act, 1995 leh MLP Act, 2019 kan kalpui ang chiah - zu khapna dan siam a, hman hrim hrim, a tak a kenkawh nat lem loh leh zu tihrem tumna pawh awm chuang lova an lungawipui ta mai hi kan kalphung chu a ni mai. MLP rules leh wine rules pawh awm lo, Champhai leh Hnahlan a kuthnathawktute hamthatna tura ruahmanna siam chu kohhran leh pawl lian hruaitute mitmei ven avangin an ngam ta lova. Ruahmanna tha awm theihna tur dan tesep nei lovin, kum 4 dawn chu kan then ta mek a nih hi.

Chu chu kan dinhmun a nih avangin, sorkar hriatpui a wine siamchhuahna ‘winery’ awm si lovin wine chu a awm reng a. Sorkarin a khap chungin he ramah hian zu chi hrang hrang lei leh in tur a awm reng bawk. Tuna kan kal danah hi chuan khap vek a ni a, khapna dan erawh chu a taka kenkawh a ni lo. Hei hi kan sakhua leh khawtlangin a phak tawk, kan sorkar pawhin him tawka a ngaih ni maiin a lang ta a. Official taka wine rules nei lovin wine chu an siamchhuak reng ang a, wine siam khap anga awm kha sorkar, kohhran leh pawl lian lungawi tawkna a nih avangin ‘kan kal dan ngai hi a tha kan ti’ kan ti mai dawn a nih ber chu.

Fiamthu ti taka an sawi pakhat - Nuthlawi buanchak lo tak, mihlim, Pathian thu sawi a, lam a, tawngtai reng mai hi a awm a. “Mihlim ni chung siin engatinge hetianga i awm?” an ti a. Ani chuan, “Pathian pawl chang a awm a, mihring pawl chang pawh a awm a ni mai,” a ti e, an ti. Chutianga nun tam nei, a langah chuan Pathian thu awih tha bera mi hmuha khawsa, eiruk sim lo, thenawm leh vantlang ram nek hreh hauh lo leh, midang chhiatna tur a nih pawha mahni hlawkna tur tih hreh nei reng reng lo hi kan tam hle.

A langa miin tha leh thianghlim a min hmuh (lemchan) hi kan duhtawk a. A taka thil tha lo kan tih leh, kan duh loh dova, ti rem tura tha thawh peih hauh lo hi kan hotute nihna hi ni ta berin a lang. Zu kan khap a, hmarchhak lama kuthnathawktute’n dan phalna hnuai a ‘wine’ an siam theihna tur ruahmanna langsar taka kan chinfel sak loh hi kan duhtawk mai a. Grape wine an lo siam tak tak a nih pawhin kan vei zui lem lo. Khapna dan a awm hian kan duhtawk a, kan lungawi tlang ta a ni ber mai. Hei bak bak a ‘ṭhuthluang nun’ hi a awm leh tawh chuang dawn em ni?