Guest writer
HC Vanlalruata
MIZO ZU POLICY
India Prime Minister hlui Pamulaparthi Venkata Narasimha Rao (28 June 1921 – 23 December 2004), PV Narasimha Rao ti a hriat lar kha, India ram economy siamthat kawnga pa nih tling tiin tam tak chuan an sawi thin a. Mahse, a thusawi pakhat khan a nihna diktak chu a tarlang awm e. Chu chu, “Even not taking a decision is a decision” tiin thutlukna a siam ngam loh chungchang a tlip mawi a nih kha.
India ram ei leh bar leh sum leh pai (economy) dinhmun a chhiat ber laiin Narasimha Rao hian, Prime Minister dinhmun a chelh a (1991-1996). India ram economy dinhmun chhe lutuk siamtha tur hian economic lam thiamna avanga khawvel hriat hlawh Dr Manmohan Singh chu MP pawh ni lo, politician pawh ni lo a ni chungin, Union Finance Minister atan a ruat a. India ram economy, kham kotlanga liam thei mai dinhmuna ding chu an chhanchhuak leh ta a nih kha.
Chutiang a nih lai chuan khatih hun laia Prime Minister pisa a dinhmun pawimawh tak chelhtu, Jairam Ramesh chuan a lehkhabu ziah ‘To the Brink and Back’ tihah khan, kha’ng hunlai chanchin kha ngaihnawm takin a ziak a. India ram economy chhe lutuk siamtha tura Manmohan Singh-a’n tha a thawh vanglai khan inhawn (liberalisation of economy) duh lo, Congress party chhunga ‘socialist’ thuthlung vuan tlattute khan an dodal nasa hle a. PM ber hian chhan a tum lo chauh ni lovin, Congress hruaitu lawk inkhawmah pawh mimal takin a sawisel niin a ziak a ni.
Engpawhnise, sorkar hi mipui siam, mipui thlanchhuahte’n mipui tana tha ber tura an hriat dana rorel tur a ni a. Chutih laiin thutlukna siam fumfe thei lo leh thiltih mai mai hi a tam hle mai a, sorkarin a hlauh leh ngaih pawimawh, eng pawl emaw kohhran emaw nawrna avanga thil han ti mai, mahse, a tak taka bawhzui leh chuan si loh hi kan nei nual a. Chu’ng zingah chuan ‘zu policy’ hi a langsar ber pawl a ni awm e.
Kohhran lian leh tlawmngai pawl liante’n an nawr nasat em avangin, February ni 20. 1997 aṭangin zu khap hmakna dan ‘The Mizoram Liquor Total Prohibition Act, 1995’ chu hman tan a ni a. Danin a khap takah chuan zu zuar leh zu tawlhte bakah, zuruite pawh man an ni ve ngei a. Mahse, zu hi khap hlawhtlin a harsat vang chiah pawh ni lovin a tak a he dan kenkawh a nih phung hi a dik lo hrim hrim.
Sorkar ṭhuthmun, he zu khap hmakna dan kengkawhtu, Excise leh Police department hmunpui ni bawk aṭanga hla vak lo, Aizawl khawpui daifem veng 3-ah chuan englai pawhin lei tur leh in tur a awm reng a. Kan state thenawm Assam leh Tripura aṭangin sapzu kan tih mai ‘Indian made foreign liquor) a lo lut reng tho bawk a. Kan thenawm state mai ni lovin, kan thenawm ram Myanmar aṭangin a lo lut reng bawk a. Khap a nih avang hian zu hi a tlem phah viau lova, a man erawh a to phah nasa.
Hetiang hi kan dinhmun a nih chhan chu, zu khapna dan siam tura na taka phuttu kohhrante hian ‘khap’ a nih kha an duhtawk mai a, a tam reng chung pawhin pawi an ti lem lo. Thenkhat tawngkam takin, “Kristian rama zu zalen hi a dik lo, Kristian ramah chuan zu hi khap tur a ni,” tih kha an thlen chin a ni mai a. Khapna dan a awm khan an lungawi tawk em em a. Kohhran hruaitu zingah zu avanga harsatna neite leh, zu in a tihbuai chhungkuate buaipui zui phei chu tum chhin an awm awm kan hre lo.
Dan siamtu sorkar (Dan siamtu Assembly a member tam ber leh a chhawpchhuaktu) lah chuan tih takzet a tih rem a tum lem pawhin a lang lova. Na taka nawrtu kohhran hruaitute a lawm tawk kha a duhtawk ni maiin a lang. He dan hman tan a nih hnu a chhunzawm zeltu sorkar dang lo ding leh pawhin, chutiang tho chuan lap takin an kengkawh zui zel a nih kha. Hun reilote chhung sorkar-in phalna a pek zu zawrhna dawr hawnga zawrh a nih tantirh khan Kohhranin an do nasa hle mai a. Khatihlaia sorkar pawh khan an tlak chhanah an ngai hmiah reng a nih kha.
Kum 2019 kum bulah tuna sorkar hian zu khap hmakna dan thar ‘The Mizoram Liquor Prohibition Act, 2019’ chu hmanhmawh taka siamin hman nghal a ni a. Sorkar hi dan siam tura a hmanhmawh tehlul nen, a tak a he dan hman theihna tur dan tesep (rules) erawh chu kum 3 chuang a siam hlei thei lova. Hei hi a chhan bul ber chu, Champhai leh Hnahlan a kuthnathawktute’n an grape chin hmanga ‘wine’ an siam zawrh leh hralh phalsak a nih leh nih loh chungchang niin a lang. Department lamin hetiang dan tesep siam tur chu an buaipui a, Law department an ‘vet’ tir mai laiin, he MLP Rules erawh hi chu Drafting Committee hran ngat din a buaipui chhoh a ni.
Dan tesep (rules) hi a taka MLP Act hman theihna tur a nih avangin chipchiar taka duan tur a ni a. Khawvela zu khap hmakna dan (prohibition) kenkawhna ram, Muslim tam berna ramah pawh an ram khua-leh-tui ni ve lo lakah an zu khapna dan hi an barhlui lo deuh vek a. An ram khua-leh-tui ni ve lo tan chuan, a bikin zu in phalna an pe chhuak thin. Chubakah hriselna lam thil (health ground) a zu mamawhte tan chuan a bikin phalna an pe vek bawk. Hei hi MLTP Act, 1995 hmanga zu khap a nih lai pawh khan Mizoramah hman ve a ni.
Chutihlai chuan tuna kan zu khapna dan thar hman mekah hian chutianga hlahthlem bik ngaite tana ruahmanna hi a la awm lova, a chhan ber chu chutianga ruahmanna siamsak theihna tur ‘rules’ chu kum 3 chuang siam lohva awm tawh vang a ni. Khawvel ram dang leh India ram state dang aṭanga Mizorama lo zin, zinmite tana a bika ruahmanna a awm lo hi, he dan kenkawh kawnga thil fel lo lian pakhat chu a nih rualin, sipai leh paramilitary force mite tan erawh chuan ‘rules’ siam hma pawhin zu an lakluh, an hralhchhuah leh in phalsak an ni a. A then tana ni sa, a then tana ruahsur tih hi kan sorkar thiltih dan a ni a, a felhlel khawp mai.
Chubak pawh chu a la awm cheu. Kum engemawzat kalta-ah khan Mizoram sorkar (Horticulture department) chuan sorkar laipui ruahmanna ‘Horticulture technology mission’ sum hmangin Champhai leh Hnahlan khua leh a chhehvelah grape a chintir chiam mai a. An grape chin hi dawhkana chhawpa ei chi ni lovin, ‘uain’ (wine) siamna atana hman tur chi a ni. Kuthnathawktute’n rim leh taima taka an thawh rah a lo langchhuak a, ‘society’ dinin ‘uain’ sawrna/ siamna (winery) an din ta a, an thawhrim rah pawh an tel chhovin, eizawnna ngelnghet an nei ta.
Chutiang dinhmuna kuthnathawktu taima te an din lai tak chuan, Kana khua a ‘uain’ tipungtu Isua Krista zuitu ni a inchhal kohhran hruaitu ṭhenkhat an rawn inrawlh ta a. Kuthnathawktute ‘uain’ siam dan tur chungchangah an duhdan sorkar hnenah an thlen ta a nih kha. Kohhran hruaitute khan grape wine a alcohol awm zat kha 11% aiin sang lo se, an ti a. Mahse, Excise department hotute’n consultant atana an hmante chuan 14% tal a nih loh chuan rei a dahthat theih lohva, a tui lo hle bawk niin an sawi.
MLP Act, 2019 hman theihna tur dan tesep siam chungchangah hian, kohhran hruaitute leh tlawmngai pawl an inrawlh thuk leh hle ni a sawi a ni a. Chubakah grape wine siamchhuah dan tur leh a zawrh/hralh dan tur ‘wine rules’ duan chhinah pawh khawlhkham an siam niin an sawi bawk a. Chuvangin tun thlengin kal dan mumal nei lovin, sorkar chu kum 4 dawn a awm ta a. An mitmei an ven em em te inrawlh avangin tun hi kan thleng ta a ni.
PM hlui Nahasimha Rao-a’n “Thutlukna siam loh pawh hi thutlukna tho a ni,” a tih ang deuh hi kan kal dan chu a ni ta ber a. MLTP Act, 1995 leh MLP Act, 2019 kan kalpui ang chiah - zu khapna dan siam a, hman hrim hrim, a tak a kenkawh nat lem loh leh zu tihrem tumna pawh awm chuang lova an lungawipui ta mai hi kan kalphung chu a ni mai. MLP rules leh wine rules pawh awm lo, Champhai leh Hnahlan a kuthnathawktute hamthatna tura ruahmanna siam chu kohhran leh pawl lian hruaitute mitmei ven avangin an ngam ta lova. Ruahmanna tha awm theihna tur dan tesep nei lovin, kum 4 dawn chu kan then ta mek a nih hi.
Chu chu kan dinhmun a nih avangin, sorkar hriatpui a wine siamchhuahna ‘winery’ awm si lovin wine chu a awm reng a. Sorkarin a khap chungin he ramah hian zu chi hrang hrang lei leh in tur a awm reng bawk. Tuna kan kal danah hi chuan khap vek a ni a, khapna dan erawh chu a taka kenkawh a ni lo. Hei hi kan sakhua leh khawtlangin a phak tawk, kan sorkar pawhin him tawka a ngaih ni maiin a lang ta a. Official taka wine rules nei lovin wine chu an siamchhuak reng ang a, wine siam khap anga awm kha sorkar, kohhran leh pawl lian lungawi tawkna a nih avangin ‘kan kal dan ngai hi a tha kan ti’ kan ti mai dawn a nih ber chu.
Fiamthu ti taka an sawi pakhat - Nuthlawi buanchak lo tak, mihlim, Pathian thu sawi a, lam a, tawngtai reng mai hi a awm a. “Mihlim ni chung siin engatinge hetianga i awm?” an ti a. Ani chuan, “Pathian pawl chang a awm a, mihring pawl chang pawh a awm a ni mai,” a ti e, an ti. Chutianga nun tam nei, a langah chuan Pathian thu awih tha bera mi hmuha khawsa, eiruk sim lo, thenawm leh vantlang ram nek hreh hauh lo leh, midang chhiatna tur a nih pawha mahni hlawkna tur tih hreh nei reng reng lo hi kan tam hle.
A langa miin tha leh thianghlim a min hmuh (lemchan) hi kan duhtawk a. A taka thil tha lo kan tih leh, kan duh loh dova, ti rem tura tha thawh peih hauh lo hi kan hotute nihna hi ni ta berin a lang. Zu kan khap a, hmarchhak lama kuthnathawktute’n dan phalna hnuai a ‘wine’ an siam theihna tur ruahmanna langsar taka kan chinfel sak loh hi kan duhtawk mai a. Grape wine an lo siam tak tak a nih pawhin kan vei zui lem lo. Khapna dan a awm hian kan duhtawk a, kan lungawi tlang ta a ni ber mai. Hei bak bak a ‘ṭhuthluang nun’ hi a awm leh tawh chuang dawn em ni?