Guest writer
HC Vanlalruata
THU NGAM
Hmanni khan Mizote’n sakhaw thil leh thil dang danga intihthaih leh insawithaih kan hrat lutuk a that loh thu kan sawi tawh a. Hremhmun/ Meidil tlak hlauhawmzia sawi kher lova Pathian hmangaihna leh chhandamna sawi theilo, intihthaih hrat kan nih dan kan sawi kha. Thim thuah hnih sawitute duhkhawp lovin thim thuah thum kan ti leh tawh a; khawvel hmun dang sawi lovin Mizoram bikah hian chhiatna rapthlak tak thleng turin tunhma aṭangin kan insawithaih tawh thin a ni.
Dik tak chuan Social Media hi kan zo lo viau mai a, kan hmang thiam lova; Mizo tam ber hi chu Social Media an hman danah hian naupang chhia an ang a; naupang kuta chemte pek an ang ber awm e. Khawvela ram changkang ber bera mithiamte pawhin an la hrilhlawk (predict) theih loh laia lirnghin’ hun tur lo sawi lawk mai theite hi hlui khat daih chu kan nei mai a. Thim thuah hnih/thuah thum lo thleng dawn niawma sawi leh Aadhaar Card sawi hlauhawm chiam pawh khawhar in velah chuan ngaihthlak peih a thu a ni mai a. Sakawlh hlauhawmzia leh puh tur a pui hre tak tak phei chu football team tam fe daih an awm awm a sin.
Tunhnai-ah na chhawkna damdawi lar tak Paracetamol chi khat chu a chhungah natna hrik hlauhawm tak, ei a thih theihna a awm tiin social media lamah an theh darh chiam mai a. An inthawn kual zel avangin mipui an chi-ai hle a. Health Department-a Food and Drugs Administration lam hotute’n a hlauhawm loh thu leh Paracetamol chhungah hian natna hrik (virus) a dam theih loh thute an chhuah hial a nih kha. He thil hi tu thehdarh nge a hriat lohva, damdawi siamtu company-te intihchhiat tumna thil nge thu ngam ve hrim hrimin a tihchhuah pawh hriat a harsa mai thei. Keini ang damdawi lam hriatna neilote tih a ni mai thei a. Hei aia pawi hi a la awm.
Nikum kum tawp lam khan Doctor hriat hlawh ve tak pakhat chuan Health Department-in thlakip chanchinbu (House Journal) an tih chhuah ‘Hriselna’-ah Phairam aṭanga Mizorama sangha lakluhte hi mihring ei atana hlauhawm leh cancer thlen thei niin a ziak a. A ziaktu hian a ziah dan chuan Mizoram an rawn thawn luh sangha-te hi a chhiat/uih harna’n ‘Formalin’ (formaldehyde) hmanga sawngbawl a ni a, chu chuan cancer a thlen thei a ni. He thuziah avang hian mi an chi-ai satliah mai a ni lova, social media lama a darh hnu hian Aizawl-a sangha zuarte chuan an sanga zawrh an hralh hlei theilo nghal a. An mangangin Health Department hotu liante a huhovin an hmu hial a ni.
He doctor thuziah hi a dik chin a awm a, formalin tam tak mihringin a ei chuan thisen cancer, thluak cancer leh sinus cancer a thlen thei niin mithiamte chuan an sawi a. Chutih rual erawh chuan mithiamte’n an endik hnu-ah Mizorama sangha lakluh thenkhatah hian formalin tlem a awm a, mihring tana hlauhawm thamlo a nih thu hmuh chhuah a ni a. Chuta formalin an hmuhte pawh chu a chhiat hma lohna atana hman ni lovin tuikhuah sangha, tuikhuaha an awm laia natna hrik laka venna atana hman aṭanga lo awm ve chauh a nih thu an sawi a ni.
Hemi chungchang hi an sawi lar tan tirh khan doctor pakhat ka zawt a. Ani chuan, “A ni thei lovang. Mihring hriselna atana hlauhawm khawp sangha a an telh chuan a rim a na lutuk anga; ei rual a ni lovang,” tiin min hrilh a. Google lamah ka’n zawng vat a, chutah pawh chuan formalin/ formaldehyde hi thil rim na tak (pungent/ irritating odour) tiin chiang takin an ziak a ni. Doctor-te pawh hi an lo inanglo thei viau mai a. Hman kumah tawh khan kan nau pakhat chu Cancer rang chi vei nia sawiin a enkawltu doctor chuan thla li bak a dam tawhloh tur thu ka hmaichhanah ngei min hrilh a, mahse he naupang hi kum tam fe chu a dam tawh a, tunah pawh tha takin sikul a la kal mek a ni. Pawngpaw thu ngam viau hi rin ngam lohna chhan ka ngah ve ta khawp mai.
Doctor chungchang sawi takah chuan ka doctor thian hnai tak pakhat chuan, “Doctor-te hi rinna lama kan chak chuan a fello, hriatna lamah kan sang zawk tur a ni,” a ti a, a dik hle-in ka hria. Medical Science leh thiamna kawng hrang hrangah a bik takin a dik zual a. Hriatna tluantling leh ‘data’ beh chhan tur (mumal) nei lova pawngpaw thu ngam viau ho hi an mualpho fova, an che chhe fo tih hi kan hmuh thin ka ring. Hei hi Mizote’n kan rin viau kan Revival/ Camping Speaker leh pastor leh rawngbawltu dang thenkhat meuh pawh hian an ching viau zu nia. Tute-emaw sawi hi finfiah hauh lovin an Luka ziak sawi hmiah hmiah ngam a, an thulakna thenkhat hi an lo rintlak loh chuan an mualpho mai loh nakah.
Tunlai a kan buaipui pakhat tawngtai dam thei nia insawi leh Indian System of Medicine lama zir chhuakte pawh hi an buaithlakna lai ber chu a ni fo. Tawngtai dam thei an tihte hian tawngtai ringawt sela chuan a pawi lova; midang tana an bengchhen’ emaw an hnawksak awmaw lem loh phei chuan a tha. An tawngtai saka te’n damna changa an inhriat chuan a tha zel tho. Mahse, chuti lova doctor chauhvin a chawh tur damdawi (allopathic drugs) te emaw an lo chawh ve a an duh duha a ei dan tur an lo hrilh ve chuan a pawi thin a. Chumi chen chuan doctor-in damdawi an chawh lai “Damna i chang tawh” tia ei chhunzawm tir lohte hi hlauhawm tak a ni. Hetiang vanga thi hi an awm nual tawh leh nghal.
Hriatna tak tak nei si lova thu kan ngam luat vanga midangte tawrhna tam tak thleng tawh hi hetiang tih chingte hi chuan hre ngam sela sim tawh teh se. Mizote hi ze nghetlo leh pawnlawi ang reng tak kan nih avang hian thil maksak zawnga um mai chi kan ni a. Chumi kawngah chuan vawi tam tak bumin kan awm tawh thin. Hetiang kan sawi hian eng thilah pawh - sum leh pai a ni emaw sakhaw thil a ni emaw, nghehna hi kan mamawh em em a, mi rilru nghet chu bum mai mai an harsa nge nge thin a. Mi rilru nghet awm tamna ramah chuan bumhmang an tlangnel thei ngai lova, thu ngam nazawng an tlangtla thei hek lo.