Guest writer
HC Vanlalruata
‘EI BIL THI THI’
Mizo hnam thawnthu a he hnam lungkuai berte zing ami chu, anmahni hringtu pa a thih avanga anmahni hringtu nu-in mipa a umsan, unau inhmangaih em em leh khawngaihthlak tawpthang Liandova te unau chanchin hi a ni a. Nu leh pa tel lova an unau damkhawchhuak tur a an beihna kawnga an thiltih zinga sawi zui hlawh ber pawh, an riltam lutukin mim fangkhat an chhar chhun an inphel kha a ni awm e.
He ‘Liandova te Unau’ thawnthu (folktales) hian Mizo hnam nunah hian hmun laili tak a chang reng a, fahrah nih hrehawmzia Mizo nun a a lantir piahlamah, fahrah unau inhmangaihna tak tak lanchhuahna a ngaih a ni. Pianpui unau emaw mai ni lovin Mizo hnam nunah hian YMA thupui zing ami ‘tanpui ngaite tanpui’ tih hian awmze thuk tak a lo nei tawh thin a. Mi harsa zawkte khawtlangin an khaichhuak thin a, chumi piahlamah chuan tanpui ngai zawkte tana inpekna leh thilphal hi Mizo te’na kan ngaihsan ‘Zonunmawi’ ti hiala kan lo sawi thin ber kha a ni.
‘Tlawmngaihna’ tih thumal mawi tak mai pawh hi midang tana inpekna, kan hekna tur zawk a nih pawha midang tanpui sawina a ni ber a. Sap tawnga an lehlin danah pawh ‘Mizo virtues’ emaw ‘selfless service to others’ an ti a nih hi. Hemi tlukpui chiah a Mizo hnam rohlu tling chu kan pi leh pute tawngkauchheh, “Sem sem dam dam, ei bil thi thi” tih kha a ni awm e. Hei pawh hi mahni indah tha a, midangte mamawh phuhruk tura penchhuah piah lamah, tampui mitthi hial a lo thlen pawh a, neih ang ang midangte nena ei ho pawh a kawk a ni.
Kan pi leh pute khan lo neih/thlawhhma lak kha an eizawnna pui ber a ni a. A sur-a-sa hnuai a kawla-ni-chhuak-chhiar a kumtluana hnathawk kha an ni a, chubak chu eizawnna kawng dang an nei lo. A hnam pumpui a thlawhhma la hnam (agrarian society) an nih miau avangin an chunga roreltute pawh an bang bik lo. A mipuite thih leh dam chunga thuneitu ‘Lal’ khan an chhungkua-in a mite ang thovin thlawhhma an la ve vek.
Ni, thla leh arsi awmdan an chik em em a, hei hi tunlai khawvel thiamna a van lam chanchin zirna (astronomy) thiamna atana chik a, hria an ni lova; arsi, ni leh thla chetvel dan aṭanga mihring pian hun mila an hmabak tur hrilhlawkna (astrology) atana hriat tuma chik an ni hek lo. An eizawnna nena inlaichin tlat leh an hriat ngei ngei ngai, ruahtui a tlak tam dawn leh dawn loh thlenga an hriat kha a ngai tlat a, chumi avanga chik a, ngaihven a, zir chiang thin chu an ni. An damkhawchhuahna (survival) atan a pawimawh tawpkhawk a nih miau avangin.
Kn Mizo pi leh pute damkhawchhuahna atan khan van lam chanchin chik leh zir mai a tawk hauh lo. An damkhawchhuahna tak tak innghahna chu khawtlang inpawh leh, a tul huna intanpui tawn an nihna kha a ni a. Tumah thlauhthlak bik nei lova an indawmkan tel telna thuthlung ropui tak – “Sem sem dam dam, ei bil thi thi” tih kha a ni. Hei hi tun thleng hian, a bik takin thingtlang lamah an la vawng tha hle a, hrisel lohna leh bawrhsawmna emaw vangte leh, harsatna bik riau neite khaichhuah an la ngaih pawimawhna hi kan hnam rohlu a ni.
Kum 2020 kum bul lam aṭanga Covid-19 hrilengin min nuai hnu lawk khan, thingtlang lamin khawpui a chengte mamawh an rawn phu-hru zat zat tih kan la hrereng awm e. Hrileng avanga pawn chhuak thei lova hreng a tang, mahni eizawnna buaipui chu sawi loh chhungkaw nitin mamawh pawh thawkchhuak thei lo khawpa khungbehte tan an rawn luangchhuak a nih kha. Khawpui a mihausa te, anni aia in leh lo tha leh sum leh pai ngah zawka ngaihte tana thingtlang a lo neitu leh nitin eichawp zawnga thawkte an rawn che khan ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih thuthlung kha an rawn chhawm nung leh chiang asin.!
Mizo tam tak, a bikin khawpui a chengte hian he kan hnam damkhawchhuahna thupui hi kan bosal nasa ta hle mai. Harsatna hneh tura tanrual leh harsa zawkte khaichhuah, chumi atana ei tur leh mihring nunna atana pawimawh dangte, mahni tan leh chhungkaw bil tana kawmpui mai lova midangte nena chanho kha kan pi leh pu, kawngpui, kawlphetha, lirthei leh hmasawnna ruhrel nei hauh lo chunga an damkhawchhuah theihna chhan a ni a. Chumi phenah chuan, “Sem sem dam dam, ei bil thi thi” tih hi a kaihruaitu hnuk leh an damkhawchhuahna thuruk chu a ni.
Tun hnu, khawvel a sakhaw tha bera kan ngaih, Kristian sakhua kan vawn hnu hian kan hnam nun leh ziarang tha tam tak thlauthla-in kan sakhaw thar vawn rawn chaw lut tute tihdan tam ber kha tha berah kan pawm ta a. Kan hnam nun hlu ‘virtues/value system’ bosalin khawvel thila hausakna (materialism) kan bawh nasa ta hle. An hausak dan dik leh dik loh pawh chhutsak leh chik sak hauh lohva, hausa apiang ngaisang leh tlawn ching hnamah kan inchhuah ta deuh der mai chu a nih hi.
Chu mai ni lovin, vaiho tihdan tha lo tak mai an thil inchuh chin entawnin kan ching chho nasa ta mai a. Kan hnam nunze tha kha kan tichhe nasa ta hle mai – a bik takin khawpui a chengte hian. Chi (salt) a vang dawn tih thuthang dik lo avanga chi bag engemawzat lo lei khawl (hoarding) duh kan tam viau mai khan, he hnam kalsual nasat tawh zia hi a pholang chiang viau a ni. ‘Tlawmngaihna’ ti a kan sawi, hnamdangin an hrilhfiahna kha mahni hmasial hauh lova midang tana inhlanna a ni kan tih laiin, mahni hmasialna hian kan khawtlang nun hmel a timawk ta hle.
Kan pi leh pute’n, “A thlum a al ei za,” an lo tihte, “Dam leh tlang khatah, thih leh ruam khatah,” an lo tih thinte bakah, kan sawi mek “Sem sem dam dam, ei bil thi thi” tihte hi Kristian zirtirna nena inmil thlap awm zawk tak a ni asin mawle. Kristian nundan tha (Christian values) kan nunpui lova, kan hnam nunphung kan bosal tawh bawk si a, Mizo hnam dinhmun hi kawngpeng thuama ding ang mai leh, tuilairap a ni ta ber e.
Covid-19 hrilen tantirh chhoh leh a hnu deuhah pawh sorkarin ni engemawzat inkharkhip a puang dawn tih hria emaw ring emaw tam tak kha chuan midang, an thenawm hnaite ngei pawhin an chhungkaw nitin mamawh lei tur an nei ve lovang tih ngaihtuahna an hmang meuh lo. An chhungkua-in ei leh in tur an neih chuan an duhtawk em em mai tih a lang reng a. Inrinni tuka nuho tawngtai inkhawm bangin vawksa an inchuh an sawi ang maiin, midang chan ve tur ngaihtuah reng reng lova mahni chhungkaw bil tana chhek nghek ching hi kan tam ta em em mai zawng a nih hi.
Dam hlen bik tum satliah pawh kan ni tawh lova, kan lei khawl chiam avang khan midang, kan thenawm, kan thiante, kan veng/khua amite, kan Mizo Kristian puite kha an chhuanchham thei tih kan ngaihtuah duh ta meuh lo. Thingtlang lama kan kuthnathawk, nitina an ei khawp zawngte’n, an tha, hun leh sum seng a, cheng tam tham taka hralh a, sum an hmuh theih chiang takte khawpui lama rawn phur thleng a, a thlawn a kan lo dawn meuh pawh khan, helamah hian kan pianthar phah chuangin a lang lo. Kelkang kal leh tlaklei han ei chiam nen a lem chuang love, nun inthlak kan hmu tam lo hle.
Eirawngbawlna boruak-alh-thei a vang dawn ni a an hriat a, thiltithei deuhte’n bur 10 chuang chuang an han lei khawl mai hi chu a rapthlak teh a sin! Sorkar dan siam, chhungkaw pakhatin cooking gas connection pakhat bak neih a khapte hi Mizo zingah hian a bawhchhetu kan tam hle hian a rinawm. Gas bur 10 chuang nei khan dan bawhchhia a thilti a ni chung khan la kim vek kher lovin a tam berah bur 3 emaw bur 4 emaw tal pawh invenna atan la mai sela chuan, a bak kha a Mizo Kristian pui lo hman ve atan a zuah tihna a ni dawn a, tlawmngaihna thlarau dik zawk a ni ngei ang.
April thla bul lam khan Kolasib district MJA-a kan hotute nen chanchinbu kalphung kan zu sawihova. Chuta thusawitu pakhat, Kolasib district bawrhsap kalchhuak ta Dr. H. Lalthlangliana khan chona ang reng a sawi chhuak a. “Lo ngai reng mah rawh u, petrol, diesel leh eirawngbawlna gas hi Mizoramah kan harsa dawn tih hre mah ula, chanchinbumite tangrualin ngawi hmiah ta ula. Mipui mimirin an hriat loh phawt chuan chhekkhawl atan a lei chiam chiam (panic buying) a awm lovang,” a ti a. A sawi hle chungin social media-ah a darh anga kan nasa leh hle thovang tih hi zawlnei puansak kan ngai lo.
Tun hnai-ah Meghalaya leh Assam state chhungah ruahpui van-awn surin a hrin, leimin namenlo tak avangin, rel kawng leh lirthei kalna kawngpui a chhe nasa hle mai a. Hei hian Mizoram chauh ni lo, Assam chhimlam district thenkhat, Tripura leh Manipur hmun thenkhatte a nghawng nghal mai dawn tih hria-in Food, Civil Supplies & Consumer Affairs department thuneitute chuan tuialhthei zuartute chu sem rual turin an hrilh a. He an thil inhrilhna atana hriattirna an chhuah chuan, social media hmangin mitin beng a thleng a. A bik takin petrol a theih anga tam thun tumin an intlar a, tun huna an mamawh aia tam theuh lei khawl tumin an che ta hut hut mai a, sap tawnga ‘panic buying’ an tih bawk kha a thleng ta a, kan intamchhuah ta hlawm a nih hi.
Hetiang hunah tak mai hian, Kristian tha taka kan inlantirna ‘kraws’ chu kan paih ta bawl bawl hlawm a; kan ‘kraws’ lah hi Isua Krista khenbehna atana an hman thing tha leh khin tak ni lovin, thing duap leh zang tak a nih loh pawhin plastic hmanga siam ‘kraws lem’ a nih hmel e. “Keini’n kan ngah phawt chuan anni chuan nghei mahse a pawi lo,” tihna thinlung hi Mizo, a bik takin khawpui a chengte thinlungah hian a bet nghet ta hle niin a lang.
Mizote’n mal kan insawmna, “Sem sem dam dam” leh anchhe lawhna “Ei bil thi thi” hi inzirtir that leh a ngai ta takzet a. Pulpit, vantlang inkhawm leh naupang zirlaibu aṭanga zir tan leh hi a pawimawh hle dawn a nih hi. Chutilo chu an chetdan kan hmuhsit em em, kan chheh vela chengte inchuh thupui hian he hnam hi hnam duham leh Isua zirtirna kalh a ‘vengte hmangaih lotu’ ah min chhuah zo tak ngial dawn a ni.