EIRUK THUBUAI

Tunhma, Prime Minister PV Narasimha Rao sorkar lai vel khan sorkarna chelh mektu ram hruaitu leh sorkar hotu liante kha eiruk kawngah an hmingchhe hle a. Saptawng thumal ‘scandal’ leh ‘scam’ tihte kan hmelhriat hneh hman viau a nih kha. Mipui sum (public money) hman dikloh leh chheprelh thawm a tam a, ‘hawala’ tihte kha tawng tualleng a ni hman a. Chutiang taka a thawm a len lai chuan eirukna a inhnamhnawihte hi a sum hlawm a len ang bawka milian leh thiltithei an nih hlawm avangin tumah thiamloh chantir a hrem an awm ta lo.

Kha’ng thil vel avang khan sorkar kha awmze nei-in a kal meuh lova, Parliament inkhawm pawh a kal hleitheilo. Supreme Court leh Delhi High Court lamah thawm a lian a, Court roreltu leh ukil huaisen fal leh langsar tak takte eirukna dovin an lo pen chhuak a. Public Interest Litigation (PIL) an uar chhova. A saptawng takin ‘judicial activism’ in a hun tawn san lai tak a thleng a nih kha. Eiruk dona kawnga thawhhlawk zingah khan Justice J.S. Varma, Justice N. Santosh Hegde bakah ukil hmingthang Prashant Bhusan te leh Anil B. Divan te an langsar a, PIL hmanga che na tak chanchinbumi Vineet Narayan te pawh kha lar vet vet tak an ni.

Hetih hunlai vel vek hian ranchaw man eiruk chungchangah khatihlaia Bihar Chief Minister Lalu Prasad Yadav leh an chief minister hlui Jagannath Mishra te leh sorkar officer lian tam takte chu thubuai awrhtir an ni bawk. Ranchaw leina tur sum eiruk thubuai (fodder scam) hi CAG Audit Report atanga lo intan, Patna High Court-a PIL luh hnu-a tisa a lo chang chho a ni a. Patna High Court hian he eirukna thubuai chhui tur hian CBI hnenah thuneihna a pe a, Lalu kaihhruai Bihar sorkar chuan ‘High Court-in CBI koh luh theihna thuneihna a neilo’ tiin Supreme Court-ah a khing a, mahse Supreme Court chuan High Court-in thuneihna a nei tiin thutlukna pawimawh tak a siam ta a. Kum 1998-a Delhi High Court (Original Jurisdiction) thutlukna siamah phei chuan Magistrate First Class chinin CBI koh luhna turin thuneihna an nei a ni tih a ni.

Thiltitheite leh thuneihna kengtute hi Court-ah meuh pawh hrem theih an ni ve dawn ta lo emaw tih hnu, kum 20 vel a ral hnu, thuhretu pawimawh tak tak tam fe maksak tak taka an thih hnu-ah, Lalu leh Mishra chu tanina tang turin Court-in thiam loh a chantir ta a. Tun thleng pawhin inthlanna an chuh thei ta lova. Chhim lamah Tamil Nadu Chief Minister J. Jayalalitha pawh eiruk/sum lakluh hriat theih chin aia hausa thubuai-ah thiamloh chan tir a ni a, CM atangin hun engemaw chen a bang hial a. A thachhang dawltu leh a thih hnua CM nih tum Sasikala pawh hetiang thubuai-ah bawk hian Supreme Court-in thiam loh chantirin a thil tum, an state thuneitu ber a nih theih loh phah ta a ni.

Mizoramah hian eiruk chungchang hi kan sawi tam ang hu-in a taka bawhzui a tlem hle a. Bawhzui chhunte pawh state sorkar hnuaia awm Anti Corruption Bureau (ACB) hnathawkte’n an chhui thin avangin engmah a thleng ngai meuh lova, hrem an awm pawhin sorkar hnathawk tenau chauh hrem an la ni a. Mipuiin kan ngaimawh ber a cheng nuai, maktaduai, vaibelchhia leh tluklehdingawn tel mipui sum leh chanai eirutute chu hrem an la awm hauh lova, sawi thiam deuhte’n an sawi dan phei chuan khuallian-ah hmangin parthi kan awrh tir ta zel rih a ni awm e. Chuvang chu ni maw eirukna do tura din nia insawi PRISM pawh sorkar leh court lakah an titau mek a nih hi.

ACB mite’n an chhui chungchangah hian ACB hnathawkte kan dem a ni hranpa lova, mahni-a thuneihna hrang nei (independent investigating agency) an nih miau loh avang leh sorkar thuhnuaia awm an nih tlat avangin an lakah hian rinna nghah a harsa kan ti a ni ber awm e. Directorate hranpa ang rengin awm mahsela an chunga thuneitu chu Chief Vigilance Officer (CVO) a ni a, state sorkar hnathawk zinga hotu ber Chief Secretary chu CVO an ni zel a, Vigilance department hi Chief Minister hna chanpual a ni bawk. Chuvangin sorkar hi a thiltih dikloh chungchangah thudik hmuchhuak khawpa amah leh amah a inchhui chhuah a rinawm hauh lohva. Mahni leh mahni inchhui hi dikna (justice) hmuhchhuahna atana thiltih chi loh bera ngaih a nih avangin dan lam thiammite pawhin “One cannot investigate oneself” an lo ti reng a ni.

Hetiang kan nih lai hian kan ram hruaitu atana mipui hmaa inzuar kan political party leh politician-te hian a thu chuan eiruk hi an hua-in do pawh an tum ngang mai a, inthlan dawna mipui hnena an intiamna-ah phei chuan eirukna an do dan tur tha tak tak an ziak kur ngiai nguai a. A pawi ber chu thuneihna an chan hnu-a a taka tih hlawhtlin awmlo mai ni lova, eiruk hmangte hum zawnga tha an thawh leh thin hi a ni. Eiruk hawtute tana beiseina thar pe a, thlamuan thlak tawngkauchheh mawi ang reng tak tak - “Corruption a zung nen kar phawngin kan phoro ang,” tihte, “Eirukna chhui turin CBI te koh mai theih turin kawngka bulah kan din tir reng,” tihte chu kan hre fo mai a. Mahse a tak ram leh kan tukkhum erawh chu hmuh ni a la awmlo zawng a nih hi maw!

Kan politician-te hian inthlan dawnah chuan sorkar thunun theih loh eirukna dotu tur State Vigilance Commission din te, Lokayukta dinte hi kum tam min tiam tawh a, mipui lah chuan nula thlem sam an sawi ang maiin kan lo awih ve zel bawk a. Mahse, tun thlengin hengte hi a rim-a-ra pawh kan la hmu lova a thawm pawh tang thawm ang chauh a la ni.

Chuvangin tun atang chuan (Lok Ayukta emaw din a nih hma si chuan) eirukna awm nia kan hriat chu CBI chhui turin na takin sorkar nawr zel tawh ni sela, Court-a PIL thehluh a nih pawhin sorkar hnuaia awm Police leh ACB lam ni lovin CBI emaw a thu a zirin department dang dang - Enforcement Directorate, Income Tax leh helam kaihhnawih department-te chhui turin ngen zel ni tawh se. Mihring nuai 10 awrh awmna state ang Mizoramah hi chuan mipui sum eiruk kawnga fihlimlo ngawih ngawi mi 10 vel tal pawh hi na taka hrem han ni sela chuan eiruk hmangte an tim dial anga, kan zia-awm em em ang.