Guest writer
HC Vanlalruata
INDUHSAKNA
Tuna kan sawi tum hi mihring leh mihring induhsakna mawi leh tha tak ni lovin, Mizovin ‘Induhsakna’ kan tiha ‘hleihluak’ tel hi a ni a, hei hi induhsak dan thalo tak a ni a, sapho chuan ‘nepotism’ tiin an vuah. Kar hmasa lama kan ziah, eirukna (corruption) nena inang deuh renga an ngaih leh inlaichin hnai tak an ni. Heta induhsakna kan sawi hi thingtlang khua a mi harsa ve takin a thenawm hnena duhsak taka bai a suah emaw, sa-um a suahtir emaw ang hi a ni lova. Thuneihna chelhtu mi thiltitheite an chhungkhat lainate leh an thiante nena an hlawk tlan theihna atana uchuak leh hleihluak taka an induhsak tawnna hi kan sawi chu a ni a, rin mai aiin ram leh hnam a tichhe nasa thei.
Sawi fo tawh angin mipui rorelna ram (democracy)-ah chuan sorkar sum ruahman hi ‘mipui pawisa’ (public money) tia vuah a ni a, hetianga vuah a nih chhan hi chhiah hmanga ram mipui thawh khawm a nih vang leh mipui hmasawnna atana hman tur a nih vang a ni. Mipui chhiah thawh khawm hmang hian sorkarin mipui hmasawnna atan hna a thawk thin a, chumi hna thawk tur chuan mihring a ruai a, chu’ngte chu sorkar hnathawk an vuah. Sorkar hnathawkte hi thiamna hrang hrang nei-in mipui hmasawnna atana kawng hrang hranga thawk tura ruahman an ni a, an thawhna pawh an hna a zirin department hrang hrangah siama thendarh a ni.
Mizoram bik han luh chilh ta ila - he rama mi tam takin an duh zual thil pathum a awm a, chu’ngte chu politics khelha ram hruaitu dinhmun chelha thuneihna sang tak neih, sorkar hnathawh a thuneihna leh hlawh tha tak neih leh sorkarin mipui hmasawnna hna a thawhna a hlawkna neia hna lo thawk ve thei tur dinhmun a din (contractor/ supplier nih) a ni a. He’ng thil pathumte hi a hlawk a niang, kan um a, kan intlansiak a ni ber awm e. A hlawkzia hre pha sorkar officer an hna aṭanga chawl tawhte pawhin an chawlh hnu-ah khawi political party ber emaw zawmin khelh fuh ve an tum fur a nih hi.
Sorkar hnathawh hi Mizorama hna duhawm ber a ni awm e, tunhma a ‘kamding’ tia an sawi thin, sorkar hnathawkte hi chu nupui/ pasal pawh duh thlang thei an ni a, thil an tithei em em bawk. Hun engemaw lai phei kha chuan sorkar hnathawk chhungkhat laina nei tan lo chuan sorkar hna hi hmuh a harsa em em a, politician thenkhatin an chhungte emaw an bial amite emaw an han thun ve zauh tih loh chu sorkar hnathawkte kha thilti thei tak tak chu an nia. Tunhnu-ah erawh chuan Public Service Commission lamin an lak tih loh chu politician thu deuh veka lak an ni tawh niin an sawi thung. Sorkarna chelhtu politician-te hi an thu leh ta lutuk a, sorkara contract/ supply hna man tlawm te te aṭanga a vaibelchhe tel thlengin an inrawlh vek a, sorkar hnathawkte chuan thuneihna an nei tawh manglo nia sawiin sorkar officer hovin an vui thu an sawi ve mek thung tawh a ni.
Sawi tawh angin Mizoramah chuan sorkar hnathawk nih hi a hlu em em a; chuvangin lehkha kan zir pawhin a tam ber chuan sorkar hnathawh kan tum a. Tunlai hian lehkhathiam filawr zingah doctor leh engineer nih duh an tam deuh ber a, chumi bakah zir bing chi bawh an awm a, a bak chuan sorkara officer nih nghal theihna tho MCS, MPS leh service danga luh chu an tum ber a ni. Hna dang tha tak tak a awm a, chu’ngte thawk thei tur chuan lehkha thiamna aiin duhsaktu neih a pawimawh zawk ta thin a, hei hi kan ram tichhe mektu pakhat chu a ni. Induhsakna uchuak tel lova sorkar hna thawk thei dawn lova inhriatna hian kan thalai tam tak thinlungah beidawnna a siam nasa hle a. Hei hi a la pawi dawn chauh.
Thiamna, taimakna leh tih tak takna-in awmzia a neih tawh lohva, tute-emaw duhsakna uchuak dawn avang chauhva dinhmun tha a ding thei dawn nia inhriatna chuan tumah a hruai tha lovang a. Chutianga mi pamhamte’n ro a relna ramah chuan dikna-in awmzia a nei hek lo. Induhsakna fello tak avanga mite an liana an khawsa thei a, an nuamsa tih kan hmuh hian eng zirtirna tha mah min pe lova, kawng dik min kawhhmuh lovin thlarau nun a chawm mawlh lo.
Tunhma chuan Mizote hi khawtlanga intluk tlang niin an sawi thin a. Lo nei a eizawng vek an nih lai phei kha chuan intluktlang leh inthurual takin khawtlangah nuam takin an khawsa ho thin. Hemi hnu deuhah pawh hian thlawhhma lak chauh nilo hna dang thawk an awm hnu pawhin khawtlangah inthliarna lutuk awm lovin rei tak a kal a. UT-a Mizoram hlan kai a nih hnu, hna tau tet a, sum leh pai a rawn luh tam hnu khan Mizote chu ‘Vawkreka fate ang maiin’ kan lo intluklo ta zung mai a. Tunah phei hi chuan induhsakna uchuak vang ngawt pawhin tute-emaw chhungkaw chaw ei khawmna-ah chuan Minister, MLA, eng Commission Chairman emaw te leh sorkara nihna pawimawh dang dang chelh an inhmukhawm luih luih mai dawn a. Thenkhat chhungkaw inhmuhkhawmna-ah erawh chuan sorkar aṭanga hlawkna hmu pakhat pawh hmuh tur an awmlo thei dawn a lo ni.
Mizo nun dik takah chuan mahni chhungkhat lainate uchuak leh langsar taka duhsak hi zahthlak deuh rohva ngaih a ni a. Tunah erawh chuan kan hotute chu an zak tawhlo reng reng tih hi a lang chiang ta tulh tulh mai. Ram hruaitute’n sorkara dinhmun pawimawh reng reng chu an chhungkaw chanvo leh an chhungkaw ro bil emaw ti ni-awm takin an keipui sa-hauh run mai a. Chhungkhat laina zingah chutiang chelh thei awm an awm chuan sorkar hna an chawlhsan (pension) hun atan an lo zuah hmiah mai zel a. Mipui mitmei ven a awm tawhlo.
Induhsakna diklo leh hleihluak hian Mizo khawtlang nunah hausa leh rethei, thiltithei leh chanhai inkar a tizau tual tual a. Chu chuan a bet zawkte thinlungah lungawilohna a chhek khawl zel a. Taimak, thluak that leh thiamna-in awmzia a neih lohva uchuak taka duhsaktu neite chauh an dinchan a, dingchang zel tura kan ngaih phawt chuan kan hmabakah hian remna leh muanna chhe zawnga chetna a awm har lovang tih sawi theih a ni ta lo. Ram leh khawtlang nun zalen leh nuam a awm theihna atan chuan dan hnuaia intluktlanna leh dik taka inang tlanga kan inen hi a pawimawh a ni.