Guest writer
HC Vanlalruata
GRAPE WINE ENGTIN NGE?
Tun hnai a Excise & Narcotics department hnathawkte’n Aizawl khawpui hmun thenkhat atanga Champhai grape chingtute thar, grape atanga siam ‘wine’ an man chungchang hi sawi ve loh theih loh niin ka hria. Excise & Narcotics department hnathawkte hian thuneitu sang tak lam atanga thupek zawma hetianga grape wine hi man an nih thu an sawi a. Chu thuneitu sang tak chu a (an) hming leh nihna sawi a awm lo thung. Thenkhat chuan Central YMA lam an inrawlh thuk hle niin an sawi.
Chulam chu sawi zui ngai lovah dah ila, Excise & Narcotics department enkawltu Minister-in thil a sawi fuh hlei thei ta lo erawh hi chuan ngaih a titha lo satliah lova, mipui tan pawh pawm dan thiam a harsa hle. Kolasib chanchinbumite’n an kawmna (June ni 3)-ah khan a thu leh ui beng hlin tur a vang hle. “Grape chungchang chu MNF hun laia nasa taka hmalakna a nih avangin grape chingtute’n harsatna an tawh tha kan ti lo,” tih a sawi niin chanchinbu-ah a chhuak a. “Wine hi kan khap lo tihna ni lovin, alcohol chu khap hmiah a ni, engzat per cent pawh ni se,” tiin a sawi lawi a.
MNF sorkar hmasak (2001 chho vel) khan horticulture mission sum hmangin Champhai leh Hnahlan kuthnathawktute chu grape ching tur a fuih phur an ni a. An grape chin tir hi a rah dawhkan a dah a a pum a ei chi ni lo ‘Bangalore Blue’ an tih mai, wine siamna atana hman tur chi a ni. Siamtu-in a siam danah dawidim telh lo pawhin grape up (ferment) hrim hrimah hian lu tihai theitu a awm sa a, chu chu kan ngaihsan an hnam bo ni hial a tam takin an inchhal leh, Pathian hnam thlan a kan pawm, Juda-ho khuan hrechiangin khawvela Isua Krista a lokal hma daih tawh atanga an lo siam a, an lo in tawh thin a ni.
Chutianga kum 20 zet an lo chin tawh leh, wine siamna atana an lo hman tawh chu tunah hian dan bawhchhiatna a puhin, kan sorkarin a man sak ta a nih hi. Ching tura an tih angin kuthnathawktute’n sorkar thuawihin an ching a, chu an thawh rah chu Kana khaw inneihna a Isua Krista’n a tih anga wine-ah chantirin eizawnna berah mi tam takin an hmang tawh a. Chumi lo man sak hnu a ‘grape chingtute’n harsatna an tawh tha kan ti lo’ han tih leh kual vel hi thil awmze nei lo tawpkhawk a ni.
Grape wine dawr atanga zu man zat erawh a sawi mai thei loh thu a chhangin, “A vai a man kha kan tih tur dik tak a ni tlat,” tiin chanchinbu-ah kan lo chhiar a. Excise department hnathawkte hi tunhma zawng zawnga Champhai leh Hnahlan Winery thununtute an ni a, an enkawlna hnuai a wine siam thinte man saktu an han ni leh ta mai hi a hrilhhaithlak ngawtin a rinawm. Mahse, thuneitu sang thupek chu zawm lo thei an ni si lo. Hmanni lawk a an enkawlna hnuai a phal, tuna phal loh leh thut vanga man a ngai leh si hi hrilhhai lohna chi a ni lo – Grape chingtu kuthnathawktute chu sawi loh a leng an ni zawk.
‘Champhai wine chauh chu ni se inhriatthiam dan a awm tur thu a sawi bawk’ ti a chanchinbu a lo chhuak hi pawmsak a chakawm kher mai. Mahse, Millenium Centre Dawrkai Association-in Nilaini-a an thuchhuahah khan “MC a grape wine zuarte atang hian sawrkar duh loh leh phal loh, zu man tel a ni lo a ni,” tiin huai takin an ziak a. A bul dawr velah chuan whisky, Korean wine leh thil dang phal loh chu an zuar a ni mai thei e, chu chu an pha lem lova, mahse grape wine zuarte hian sorkar phal loh dang an zuar lo ngei chu niin seizure memo hmuh theih thenkhatah hian a lang.
Excise Minister hian draft rule siam hmasakah wine siam te, pawnlam a beer zawrh chhawn theihna tur te telh a nih laiin, a lo leak-out avangin a hnu-ah Cabinet thu anga inrawnkhawmin a zir chiangtu din a nih thu a sawi a. Dan siam dawn hian Parliament In hnih te khuan, an draft bill/rules kha mipui tam thei ang berin an lo chhiar a, ngaihdan an lo siam theih na’n a zau thei ang berin Parliament a putluh hma-in an puangzar thin. Ngam leh ngam lo leh a ruk a rala mipui khawih tur thil dan tesep siam tur an puanhnuai ni awm a ngaih theih a, ‘leak-out’ tih tawngkam hman hi dan siamtu (lawmaker/legislator) sawi awm a ni lo.
“Excise Minister Dr K Beichhua-a’n kohhran lamin zu zawrh tha an tih loh laiin, grape wine chungchang erawh an ngaihtuah loh thu leh ngaihdan an sawi theih loh thu an sawi ni a sawiin, ‘Central YMA erawh chuan 5% alcohol tel wine chu rem an tih loh thu an sawi,’ a ti.” Hei hi chanchinbu ziah ngei a ni a. Hei hian grape chingtu pawla an hotute thusawi nen pawh a induh chiah a, tun hnaiah hian kohhran hruaitute lam hian grape wine chungchanga inrawlh loh hi an duh zawk niin a lang.
Tuna kan CYMA hruaitu thlan tharte rilru a thil awm hi kan hre pha hauh lova, mahse, rinthu sawi chu a thiang a lawm. A hma zawng zawng aiin zu khap chungchanga sorkar nawr nat hi an thupui a ni a, chutah chuan Mizorama kuthnathawktute tharchhuah ngei pawh hlahthlem loh an duh ni ngeiin a lang ta. A chhan chu Excise Minister ngeiin “CYMA chuan 5% alcohol tel wine chu rem an tih loh thu an sawi,” a ti tlat. Anni (CYMA) hi hetiang kawnga inrawlh a, kuthnathawkte (an member-te ngei) nekchep a an chaw tlang benthlaksak zawnga che tur hian eng thuneihna nge an neih a, tunge chu thuneihna chu pe reng reng?
Kan rama dan siamtu emaw kengkawhtu tur emaw atan CYMA hruaitute hi mipuiin kan thlan kan hre ngai reng reng lo. Kan khawtlang nunphung a YMA din chhan leh thupui tihlawhtling tura YMA member, khaw hrang hrang ami kalkhawmte thlan tlin mai an ni. Sorkar policy-a inrawlh turin kan thlang lovang, sorkarin ram a kaihhruaina atana policy leh dan siam tur atan chuan kum 5 danah mi 40 kan thlang chhuak zawk thin. Chutianga kan thlan chhuah ni lote’n rorel phet an tum fo avang hian he hnam hi a chhangchhia a, min ti changelhmun a ni.
Chutihlai chuan dan siam tur leh kenkawh hna a mawhphur tura kan thlan chhuahte hian, tu te mitmei emaw an ven nat luat avangin dan pawh an siam tha ngam ta mang lo emni tih mai turin an khawsa a. An dan siam ngei pawh kengkawh hlei thei lo khawpin, pawl lian leh kohhran hawiher an en ta deuh reng mai bawk a. Chumi kal zelah chuan kuthnathawktute hamthatna leh, an eizawnna ngei mai, a hmalam a dan siam tawh hmanga an kalpui tichhe zawngin an che ta mai a nih hi.
Ngaihtuah chian ngai em em a awm. Kum 2001, tuna sorkar lai an sorkar hmasak chhung ngei a grape chin hi bul tan a ni a. Sorkarin a kawhhmuh tawhah chuan kuthnathawktute an hlawkna ber a ni bawk. Tunah hian an thlai thar siamchhuahah luhai theihna deuh a awm mai avanga sorkar hian hetianga an thil siamchhuah a mansak leh si dawn a nih chuan, ‘chem lova lu la’ leh ‘chaw thleng benthlaksak’ dik tak a ni dawn tih hi mitinin kan chian a ngai.
Sorkar lai hi dan siam pawl inkhawmna (Assembly) a member ngah ber an nih avangin an duh angin dan a siam thei. Chuvangin an hawi zawng hi an tihchian a ngai ta. Alcohol tel hrim hrim khap vek an ti thei e, kuthnathawktute tharchhuah atanga siam chu ‘horticulture produce’ a puangin, a bikin grape wine pawh chaw chi khat ‘food item’ a puangin, siam leh zawrh bakah in a phal thei. Kan rama kohhran lian ber dawttu pawhin Lalpa Zanriah Sakramen atan an hmang reng a nih lai a, thilsual anga CYMA in a ngai tlat hi a dik thei lo.
Engpawhnise, sorkar chuan grape wine hi siamchhuah a ualau taka zawrh phalna dan a siam thei. A hma pawhin a siam tawh. Kohhran lam pawhin an dodal tawh lo niin a lang bawk. Chuvangin siam leh zawrh leh in phal mai hi a kawng hnai ber leh hlawk zawk, kuthnathawktute’n lawm taka kut an benna tur a ni. Sorkar a tel ve lo leh thuneihna nei lo thu a kal mai mai lovin sorkar hian policy thilah chuan a duhdan a titlang ngam ngei tur a ni.
Chutiang lo zawng, lu tihai thei dek dek khap vek duhtu, CYMA thu a zawm dawn a nih chuan a hautak viau ang. Hnahlan leh Champhai chheh vela grape thar zawng zawng hi a lei ang a, a duh chuan a leihbaw mai ang chu. Chubakah kum tam tak an lo chin a, chhungkaw innghahna atana an lo hman tawh grape huan zawng zawng thlaksak vek tur leh thlai/buhbal dang ching turin a bul a tanpui leh tur a ni bawk ang. Chu chu sorkar sum dinhmunin a tlin a rinawm si loh.
Thutlukna hi a siam vat a ngai a, a siam thuai tur a ni. Sorkar hi mipui din, mipute tana ding leh mipui ta a ni tih hi theihnghilh hauh tur a ni lo. Mipui tana a tihtur chu tumah rawn lovin a tha tura a ngaihdanin a kalpui mai tur a ni. A thuhrimin sorkar chuan mipui rawngbawlin dan angin thil ti sela, kohhranin mipui thlarau nun buaipui sela, pawl dang dang pawhin an din chhan an ziah ang zelin thilti rawh se. Midang tihtura inrawlh hi buaina zakhua a ni tih hriat a hun tawh hle a nih hi.