Guest writer
HC Vanlalruata
CHE UCHUAK
Mizote hian tunhma, chiang taka kan hriat hma leh ziaka thil dah a nih hma khan, ṭampui mitthite an lo tawng tawh a. Mautam leh Ṭhingtam, Minpui Kum an tihte, Indopui rém hlima Hripui (Influenza) léng leh Zawnghri léng thlengin an lo hmachhawn tawh tih chu kan ve ruai ruai a. Kum 1958-60 chhova Mautam a lo thlen khan, khatianga mautak (melocanna baccifera) han par/rah a thi fai vek tura an sawi khan, Assam sorkar khan an awih lova. A lo thleng a, inpuahchahna a awm ṭhat loh avangin Mizo mipui khan Assam sorkar kha an nuhrawn en ta a, Assam chunga thuneitu,India sorkar pawh demin mahni kea din a zalen duhna boruak a lo lian ta a, rambuai-ah kan lut ta a
nih kha.
Tunah hian khawvel ram dang ang bawkin India ram chu Corona virus (Covid-19 an tih bawk) hripui léng chuan a tuam mek a. Mizoram pawh kan inbuatsaihin kai ve lo tur leh kai palh an awm pawha a darh vak lohna tura invenna lama ṭan kan la nasa a. India sorkar laipui aiin inkharkhip (lockdown) lamah Mizoram sorkar chu an ṭuan ṭhain a che hmasa zawk a. Kan state ṭhenawm – Assam, Manipur, Meghalaya leh Tripura aiin kan che hma zawk hle bawk a, ramri leh thlawhna ṭumhmun a Covid-19 kai palh thei endikna (Screening) phei chu a ti hmasa ber kan ni awm e.
Chutiang kan nih lai chuan mahni inring tawklo ṭhang (tu party bik ka sawi lo a ni a) sorkar chuan hlawh ṭha tak pek, a Police sang tel ring zo lo leh hetianga chhiatna leh harsatna a lo thlen a rinrâwla neih tura ngaih, helama inzir chhuak ngat, miin ‘Civil Defence’ mite (keini’n Mizoram Home Guards – MRHG kan tih ang hi) hi hmang ṭangkai ṭhin awm tak a nih laiin, bank leh tanin (jail) vengah te kan hmang tlangpui thung a. Training ve hauh lo leh sorkar aṭanga hlawh la lo, dân kalh deuh pawhin lo che sela Civil Service Conduct Rules hmanga hrem ve theih loh a za tél, a sang tél chu Covid-19 hripui léng dona kawngah kan han hmang ṭangkai leh ta chu a ni a. An thawh ṭhat hle laiin anmahni tan leh an thunun mipui mimir tan erawh a hlauhawm hle thung.
Sorkarin a chhawr ṭangkai, he’ng local/village task force tia a vuahte hi an ṭhat riauna lai awm chu, anmahni veng leh khua ṭheuhva khawtlang hruaitu an nih avangin mipui mimir zah an phur a, hlau tawk pawh an tam, mi leh sa an hre chiang bawk a, chuvangin an ṭangkaina chinah chuan an ṭangkai hle a ni. Mitthi sâwngbawl leh a chhehvel a kalphung leh tihtur ṭul hre em em, an veng/khawchhung a leimin leh kangmei chhuak chungchanga rintlak viau tawh (an lo tawn fo tawh avangin), lirthei chetsualna leh tuitla buaipui kawnga Mizo tlawmngaihna anga kal thiam tak pawh an ni a. Mahse, hripui buaipui tur chuan damdawi a inenkawlna lam thiam nih a ngai a, inkaichhawn theih chi a nih avangin fimkhur thiam a ngai hle bawk a. Bandh nikhua a mipui chhuak tur lo dan nen a inang chiah lova, mipui harsatna su kiang tura ngaihtuahna sèn kawngah phei chuan tlâkchham ngah ve theih tak tur a ni.
Hetiang avang tak hian kan fimkhur sèn lohna a tam ta viau mai a. Local/village task force ṭhenkhat khirh leh fet lutuk an awm laiin, ṭhenkhat chu an zal leh lutuk a. Rorel dan inang lo lutuk hian harsatna a thlen thei a, a thlen fo reng a ni. Thil reng reng hi a lutuk a ṭha lova, kan tum ber mipui pawn chhuah kan khap a nih pawhin, khap a nih chhante, engtin nge mipui chu awm se ṭha a, ṭha lo tih te, chumi atan chuan eng angin nge kalpui a, engchen nge inkhuahkhirh tur tih te hriat chian tur a ni a. Damdawiin lama thawk doctor leh nurse an hnaa kal tur lo dang lui tlatte an awm niin doctor pakhatin social media lamah a ziah ang chi kha fel hlelh tak a ni.
Ningani-a Serchhip district task force ţhukhâwm thu leh hla hi a puitling a. Thil kalphung hria leh chin tâwk hriate rorel ni awm tak a ni –
“1. Mahni khaw bila lo inkharkhip a, khawchhung a midang emaw lirthei eng chi mah luh lo khap ve ringawt loh ni se. An khaw chhungah din khaw muan emaw chawlh leh riah te an remti lo a nih chuan chutiang khapna chu an siam a nih pawhin a hriatthiam theih a ni. Khaw tinin mahni khua inkharkhip ve vek ila kan zavaiin kan tuar tlâng thei a ni tih kan hriat tlan a ngai. Hei hian sawrkar thupek anga khar tur a tih hmun te erawh a huam tel lo a ni.
“2. Essential Commodity phurtute leh thawktute phei chu lo dan a rem lo.
“3. Tunlai hi lo hal zawh hlim, mangkhawh ṭul hun, thlai chi thlak hun a nih avangin, khaw chhunga mite chu, inkhung hrang tura tih (zin haw) an nih lem loh chuan; an lo lama hnathawk tura an kal lo khapsak hi a rem lova. A huna thlai kan thlâk loh te, mang kan khawh loh te hian kum tluana kan ei bar zawnna a tih chhiat der theih avangin, district chhunga khaw tinte lo inkhap lo tura tih an ni.”
Heti hi a ni a, lo kal uchûak deuhte avangin kan thiltih hi a nih tur ang a ni lo der thei a, kan tum lêt zawngin a kal thei bawk a ni. Hei hi mihringa bet tlat thil pakhat vang a ni fova, thuneihna nei ngai lo, thuneih chak site kuta thuneihna han pek hian an dai pelh fo reng a, thufing pakhat a, “Lal ngai lo lal a na, an lal a khà,” tih hi a thleng dik leh ṭhin a ni. March ni 24 khan ngaihtuah chiang mang hlei lo (ni ngei tur a ni)-in AMC chuan zing lam dar 7 leh dar 9 inkâr (darkar 2 chhung) damdawi dawr leh nitin mamawh (eichawp) dawr hawn hun a bituk ngawt mai a. March ni 25 tukah chuan mithiamte hlauh ber angin kan pungkhawm luai luai a, kan intlar pet put mai a nih kha.
Ṭhenkhatin thingtlâng lama mi feh tur an lo khap a. Lo hal hlim, mangkhawh leh thlai chi thlâk hun a ni tih te, tun huna he’ng hi an tih loh chuan an tlai chhe vek ang a, an kumkhat hna a thlâwn ang tih te an ngaihtuahpui lem lova. Chumi piah lamah lo neitute’n a hun a thlai chi an thlak loh chuan a ṭo lovang a, an thar lovang a, a tuartu tur chu lonei tute bakah mipui bawk kan ni tih an ngaihtuah pha lem lova. Ram lama zu feh khan Corona virus (Covid-19) an zuk kai a hlauhawm lo tih leh an zu intâwllèn hut hut dawn lova, hna an zu thawk mai dawn a ni tih an ngaihtuah tawh lem lova. Thuneihna an chan hun chhung rei lo te-ah khan an thuneihna leh thiltihtheihna kha, mi chungtlâk tak pawha kenkawh an duh a ni ber e.
Aizawl khawpui chhungah ngei pawh local task force zinga changkang lo fé fé a an thuneihna hmang kan hmu a. Ṭhenkhatin Mizo dan pangngai a harsatna leh mangan hun lai pawha fiamthu an thawh piah lama lo che mâwl tak tak chanchin kan hria. Anmahni chênna in kawngka bula ding mai mai, nu kum upa zahawm tak tawh (zahpah hauh lova) han aukhum/au nawmnah a, inchhunga lut tura thu han pe mai duhte an awm a. Anmahni in bul/chuktuah huan chhunga khanghû lo mai mai, aurinna hmanga inchhunga lut tur a au ta mai te pawh kan hria a. Khanghû lawhnaah khan midang tumah an awm lova, Covid-19 kai a hlauhawm hranpain a rinawm loh.
Hei ai maha ṭul lo leh huatthlala-awm chu an khua a cham bang tur pawh ni lo, kawnga zin veivak a khaw kaltlang/khaw bul kaltlanga lirthei a tlan an phal lo ni a sawi hi a ni. Kar hmasa chawhnu lam khan Mission Veng/Mission Vengthlang bawr vela hnamdang hnathawk, inkharkhip avanga hnathawk thei tawh lo, hlawh nei bawk si lo leh chhuanchham mai hmabâk a inhriate an chenna state lama kal tumte an chuanna lirthei nen, khawi khaw task force te’n emawni an lo dang nia sawi kha a huatthlala-awm viau bawk. Mahni dinhmunah indah nachang hriain, an khaw lama haw duh na ná nà lo phal loh hi chu a mâwl thlakin a nunrâwnthlak ngawt mai.
Ṭhenkhatin kan nitin mamawh ngawih ngawih, a tel lova kan awm theih loh buhfai phurte kaltlang phal lovin an lo dang a, ţhenkhat lah chuan chutiang buhfai phur lirthei khaltute chu an lo thinhrik a, an khua a din an phal lo tih thuthangte kan hre leh ta zel a. Ṭam leh chhuanchham cho ran hian kan che nge kan thuneihna neih thar hi uchuak taka chelek kan chak lutuk zawk tih ngaihtuahna a thui khawp mai. Hetiang ai chuan Mizoram nitin mamawh rawn phur luttu hnamdangte’n chaw eia chawlhna tur chawdawr khaw tina a inkhar avanga rilṭama an awm hlau va ei tur lo petute khan kan ram hi a tihmingmawi a, India ram pumah kan hmingṭhat phah a sin. Kha kha Kristian tihtur dik tak zawk chu a ni.
Tunah hian hapta khat kan inkharkhip ta a, tihfuh loh palh leh hmaih palh kan neihte in enletin insiamṭhat na’n hmang ila. Mipui pungkhâwm luai luai lova chhungkaw tin mamawh pek dan tur, duhthusamah chuan pawn chhuah ngai lova local/village task force-in in tina mamawh an pek (door-delivery) te hi chin tlak a ni mai thei e. Thlai ilo thar tamna hmun aṭanga a hlâwm a thlai lak a, a mamawhte hnena an kawtkai a thlen dante ngaihtuah a ṭul. Pawn chhuak lova chhungkaw tin chhuanchham lova siam hi kan tum ber ni se. Chutih rual chuan local task force te leh an hnena mipui mamawh atana mi ṭhahnemngai sum leh a behbâwm petute ring mai lovin sorkar hian ruahmanna fel tak siamin sum leh pai pawh a ruahman ngei ngei tur a ni. Tunhmain kawngchhe siamah mipui kan hnatlang nasa tawh a, sorkar hian hnatlâng thà a thlawn a chhawr hi a sim a hun tawh.
Kan ṭanrual a pawimawh takzet a, mipuiin thu kan awih ang a, mipui awih tlak tur thutlûkna siam turin sorkar leh thuneitu zawng zawngte kan beisei bawk ang. He hripui hlauhawm, khawvel ram hrang hranga mi suat puk puktu hian, kan ramah chhiatna nasa tak a thlen thei a, kan khawtlâng nunphung en phei chuan kan dinhmun a derthawng bik zual tih kan hriat a ṭul a. Chuvang tak chuan kan fimkhur zual a ngai a ni. Mipui hi thu awih tura kan inzirtir rualin mipuiin an thu kan awih tlâkin, inkharkhip kengkawhtute leh sorkar pawhin mipui tana ṭha ber tur an ngaihtuahna kawngah fimkhur takin zawm theih ngei tur thupek tichhuak ṭhin sela. Inkharkhip kengkawhtute phei chuan inkhung hrehawmzia hrethiam chungin hawihhawm tak si, mipui himna tur hlahthlem chuang silovin fim taka an kal a pawimawh takzet a ni.Mizote hian tunhma, chiang taka kan hriat hma leh ziaka thil dah a nih hma khan, ṭampui mitthite an lo tawng tawh a. Mautam leh Ṭhingtam, Minpui Kum an tihte, Indopui rém hlima Hripui (Influenza) léng leh Zawnghri léng thlengin an lo hmachhawn tawh tih chu kan ve ruai ruai a. Kum 1958-60 chhova Mautam a lo thlen khan, khatianga mautak (melocanna baccifera) han par/rah a thi fai vek tura an sawi khan, Assam sorkar khan an awih lova. A lo thleng a, inpuahchahna a awm ṭhat loh avangin Mizo mipui khan Assam sorkar kha an nuhrawn en ta a, Assam chunga thuneitu,India sorkar pawh demin mahni kea din a zalen duhna boruak a lo lian ta a, rambuai-ah kan lut ta a nih kha.
Tunah hian khawvel ram dang ang bawkin India ram chu Corona virus (Covid-19 an tih bawk) hripui léng chuan a tuam mek a. Mizoram pawh kan inbuatsaihin kai ve lo tur leh kai palh an awm pawha a darh vak lohna tura invenna lama ṭan kan la nasa a. India sorkar laipui aiin inkharkhip (lockdown) lamah Mizoram sorkar chu an ṭuan ṭhain a che hmasa zawk a. Kan state ṭhenawm – Assam, Manipur, Meghalaya leh Tripura aiin kan che hma zawk hle bawk a, ramri leh thlawhna ṭumhmun a Covid-19 kai palh thei endikna (Screening) phei chu a ti hmasa ber kan ni awm e.
Chutiang kan nih lai chuan mahni inring tawklo ṭhang (tu party bik ka sawi lo a ni a) sorkar chuan hlawh ṭha tak pek, a Police sang tel ring zo lo leh hetianga chhiatna leh harsatna a lo thlen a rinrâwla neih tura ngaih, helama inzir chhuak ngat, miin ‘Civil Defence’ mite (keini’n Mizoram Home Guards – MRHG kan tih ang hi) hi hmang ṭangkai ṭhin awm tak a nih laiin, bank leh tanin (jail) vengah te kan hmang tlangpui thung a. Training ve hauh lo leh sorkar aṭanga hlawh la lo, dân kalh deuh pawhin lo che sela Civil Service Conduct Rules hmanga hrem ve theih loh a za tél, a sang tél chu Covid-19 hripui léng dona kawngah kan han hmang ṭangkai leh ta chu a ni a. An thawh ṭhat hle laiin anmahni tan leh an thunun mipui mimir tan erawh a hlauhawm hle thung.
Sorkarin a chhawr ṭangkai, he’ng local/village task force tia a vuahte hi an ṭhat riauna lai awm chu, anmahni veng leh khua ṭheuhva khawtlang hruaitu an nih avangin mipui mimir zah an phur a, hlau tawk pawh an tam, mi leh sa an hre chiang bawk a, chuvangin an ṭangkaina chinah chuan an ṭangkai hle a ni. Mitthi sâwngbawl leh a chhehvel a kalphung leh tihtur ṭul hre em em, an veng/khawchhung a leimin leh kangmei chhuak chungchanga rintlak viau tawh (an lo tawn fo tawh avangin), lirthei chetsualna leh tuitla buaipui kawnga Mizo tlawmngaihna anga kal thiam tak pawh an ni a. Mahse, hripui buaipui tur chuan damdawi a inenkawlna lam thiam nih a ngai a, inkaichhawn theih chi a nih avangin fimkhur thiam a ngai hle bawk a. Bandh nikhua a mipui chhuak tur lo dan nen a inang chiah lova, mipui harsatna su kiang tura ngaihtuahna sèn kawngah phei chuan tlâkchham ngah ve theih tak tur a ni.
Hetiang avang tak hian kan fimkhur sèn lohna a tam ta viau mai a. Local/village task force ṭhenkhat khirh leh fet lutuk an awm laiin, ṭhenkhat chu an zal leh lutuk a. Rorel dan inang lo lutuk hian harsatna a thlen thei a, a thlen fo reng a ni. Thil reng reng hi a lutuk a ṭha lova, kan tum ber mipui pawn chhuah kan khap a nih pawhin, khap a nih chhante, engtin nge mipui chu awm se ṭha a, ṭha lo tih te, chumi atan chuan eng angin nge kalpui a, engchen nge inkhuahkhirh tur tih te hriat chian tur a ni a. Damdawiin lama thawk doctor leh nurse an hnaa kal tur lo dang lui tlatte an awm niin doctor pakhatin social media lamah a ziah ang chi kha fel hlelh tak a ni.
Ningani-a Serchhip district task force ţhukhâwm thu leh hla hi a puitling a. Thil kalphung hria leh chin tâwk hriate rorel ni awm tak a ni –
“1. Mahni khaw bila lo inkharkhip a, khawchhung a midang emaw lirthei eng chi mah luh lo khap ve ringawt loh ni se. An khaw chhungah din khaw muan emaw chawlh leh riah te an remti lo a nih chuan chutiang khapna chu an siam a nih pawhin a hriatthiam theih a ni. Khaw tinin mahni khua inkharkhip ve vek ila kan zavaiin kan tuar tlâng thei a ni tih kan hriat tlan a ngai. Hei hian sawrkar thupek anga khar tur a tih hmun te erawh a huam tel lo a ni.
“2. Essential Commodity phurtute leh thawktute phei chu lo dan a rem lo.
“3. Tunlai hi lo hal zawh hlim, mangkhawh ṭul hun, thlai chi thlak hun a nih avangin, khaw chhunga mite chu, inkhung hrang tura tih (zin haw) an nih lem loh chuan; an lo lama hnathawk tura an kal lo khapsak hi a rem lova. A huna thlai kan thlâk loh te, mang kan khawh loh te hian kum tluana kan ei bar zawnna a tih chhiat der theih avangin, district chhunga khaw tinte lo inkhap lo tura tih an ni.”
Heti hi a ni a, lo kal uchûak deuhte avangin kan thiltih hi a nih tur ang a ni lo der thei a, kan tum lêt zawngin a kal thei bawk a ni. Hei hi mihringa bet tlat thil pakhat vang a ni fova, thuneihna nei ngai lo, thuneih chak site kuta thuneihna han pek hian an dai pelh fo reng a, thufing pakhat a, “Lal ngai lo lal a na, an lal a khà,” tih hi a thleng dik leh ṭhin a ni. March ni 24 khan ngaihtuah chiang mang hlei lo (ni ngei tur a ni)-in AMC chuan zing lam dar 7 leh dar 9 inkâr (darkar 2 chhung) damdawi dawr leh nitin mamawh (eichawp) dawr hawn hun a bituk ngawt mai a. March ni 25 tukah chuan mithiamte hlauh ber angin kan pungkhawm luai luai a, kan intlar pet put mai a nih kha.
Ṭhenkhatin thingtlâng lama mi feh tur an lo khap a. Lo hal hlim, mangkhawh leh thlai chi thlâk hun a ni tih te, tun huna he’ng hi an tih loh chuan an tlai chhe vek ang a, an kumkhat hna a thlâwn ang tih te an ngaihtuahpui lem lova. Chumi piah lamah lo neitute’n a hun a thlai chi an thlak loh chuan a ṭo lovang a, an thar lovang a, a tuartu tur chu lonei tute bakah mipui bawk kan ni tih an ngaihtuah pha lem lova. Ram lama zu feh khan Corona virus (Covid-19) an zuk kai a hlauhawm lo tih leh an zu intâwllèn hut hut dawn lova, hna an zu thawk mai dawn a ni tih an ngaihtuah tawh lem lova. Thuneihna an chan hun chhung rei lo te-ah khan an thuneihna leh thiltihtheihna kha, mi chungtlâk tak pawha kenkawh an duh a ni ber e.
Aizawl khawpui chhungah ngei pawh local task force zinga changkang lo fé fé a an thuneihna hmang kan hmu a. Ṭhenkhatin Mizo dan pangngai a harsatna leh mangan hun lai pawha fiamthu an thawh piah lama lo che mâwl tak tak chanchin kan hria. Anmahni chênna in kawngka bula ding mai mai, nu kum upa zahawm tak tawh (zahpah hauh lova) han aukhum/au nawmnah a, inchhunga lut tura thu han pe mai duhte an awm a. Anmahni in bul/chuktuah huan chhunga khanghû lo mai mai, aurinna hmanga inchhunga lut tur a au ta mai te pawh kan hria a. Khanghû lawhnaah khan midang tumah an awm lova, Covid-19 kai a hlauhawm hranpain a rinawm loh.
Hei ai maha ṭul lo leh huatthlala-awm chu an khua a cham bang tur pawh ni lo, kawnga zin veivak a khaw kaltlang/khaw bul kaltlanga lirthei a tlan an phal lo ni a sawi hi a ni. Kar hmasa chawhnu lam khan Mission Veng/Mission Vengthlang bawr vela hnamdang hnathawk, inkharkhip avanga hnathawk thei tawh lo, hlawh nei bawk si lo leh chhuanchham mai hmabâk a inhriate an chenna state lama kal tumte an chuanna lirthei nen, khawi khaw task force te’n emawni an lo dang nia sawi kha a huatthlala-awm viau bawk. Mahni dinhmunah indah nachang hriain, an khaw lama haw duh na ná nà lo phal loh hi chu a mâwl thlakin a nunrâwnthlak ngawt mai.
Ṭhenkhatin kan nitin mamawh ngawih ngawih, a tel lova kan awm theih loh buhfai phurte kaltlang phal lovin an lo dang a, ţhenkhat lah chuan chutiang buhfai phur lirthei khaltute chu an lo thinhrik a, an khua a din an phal lo tih thuthangte kan hre leh ta zel a. Ṭam leh chhuanchham cho ran hian kan che nge kan thuneihna neih thar hi uchuak taka chelek kan chak lutuk zawk tih ngaihtuahna a thui khawp mai. Hetiang ai chuan Mizoram nitin mamawh rawn phur luttu hnamdangte’n chaw eia chawlhna tur chawdawr khaw tina a inkhar avanga rilṭama an awm hlau va ei tur lo petute khan kan ram hi a tihmingmawi a, India ram pumah kan hmingṭhat phah a sin. Kha kha Kristian tihtur dik tak zawk chu a ni.
Tunah hian hapta khat kan inkharkhip ta a, tihfuh loh palh leh hmaih palh kan neihte in enletin insiamṭhat na’n hmang ila. Mipui pungkhâwm luai luai lova chhungkaw tin mamawh pek dan tur, duhthusamah chuan pawn chhuah ngai lova local/village task force-in in tina mamawh an pek (door-delivery) te hi chin tlak a ni mai thei e. Thlai ilo thar tamna hmun aṭanga a hlâwm a thlai lak a, a mamawhte hnena an kawtkai a thlen dante ngaihtuah a ṭul. Pawn chhuak lova chhungkaw tin chhuanchham lova siam hi kan tum ber ni se. Chutih rual chuan local task force te leh an hnena mipui mamawh atana mi ṭhahnemngai sum leh a behbâwm petute ring mai lovin sorkar hian ruahmanna fel tak siamin sum leh pai pawh a ruahman ngei ngei tur a ni. Tunhmain kawngchhe siamah mipui kan hnatlang nasa tawh a, sorkar hian hnatlâng thà a thlawn a chhawr hi a sim
a hun tawh.
Kan ṭanrual a pawimawh takzet a, mipuiin thu kan awih ang a, mipui awih tlak tur thutlûkna siam turin sorkar leh thuneitu zawng zawngte kan beisei bawk ang. He hripui hlauhawm, khawvel ram hrang hranga mi suat puk puktu hian, kan ramah chhiatna nasa tak a thlen thei a, kan khawtlâng nunphung en phei chuan kan dinhmun a derthawng bik zual tih kan hriat a ṭul a. Chuvang tak chuan kan fimkhur zual a ngai a ni. Mipui hi thu awih tura kan inzirtir rualin mipuiin an thu kan awih tlâkin, inkharkhip kengkawhtute leh sorkar pawhin mipui tana ṭha ber tur an ngaihtuahna kawngah fimkhur takin zawm theih ngei tur thupek tichhuak ṭhin sela. Inkharkhip kengkawhtute phei chuan inkhung hrehawmzia hrethiam chungin hawihhawm tak si, mipui himna tur hlahthlem chuang silovin fim taka an kal a pawimawh takzet a ni.