Guest writer
HC Vanlalruata
ASSEMBLY ZAHAWMNA TIBAWRHBANG
Khawvel hmun dangte ang bawkin India Parliament leh state Assembly-te hi a zahawm thei ang bera vawn tum a ni thin a, chumi kawngah chuan Mizoram hi Assembly House chhunga chet mawi chungchanga fak hlawh pawl a ni thin. Dan siam pawl kan tih mai sapin ‘Legislature’ an tih a member-te hian House chhung zahawmna vawnna atan ‘Minister zahawm tak’ emaw ‘Speaker zahawm tak’ tihte ‘Member zahawm tak’ tihte hi ni khat chhung ngawt pawhin vawi tam an sawi thin a. A mawi pawh a mawi ngawt mai.
MP leh MLA te hi mipui-in an ai-awhtu atana an thlan an nih avangin mipui rorelna (Democracy)-ah chuan an pawimawh em em a; Democracy ram chu dan rorelna (rule of law) ngaih pawimawhna ram a nih bakah MP leh MLA te hi dan siamtu an nih bawk avangin an pawimawhna leh an nihna hi ngaihnep theih a ni lo. Chutiang avang tak chuan Parliament leh Assembly bakah he rorelna in pahniha member-te hi an zahawmna tihbawrhban a nih lohva humhalh a nih theihna’n Committee hranpa hial dinin a hmingah pawh “Committee on Privileges”an vuah a ni.
Mizoram Assembly-a member (MLA) te hi India ram state dang leh Parliament meuh pawh ngaihtuah pawhin anmahni leh House chhung zahawmna an humhalh tha nia sawina leh fakna ri a tam hle a. A dik thui viau thei a, a lang chauhva hawihhawm leh zahawmna tilang angin an sawi theih ve tho thung ang. Tuna kan Assembly dinglai-ah pawh hian member thenkhat chu thil an sawi dan leh an zawh danah House zahawmna vawnglo zawnga thilti kan hmu leh thin a. Hotute tlawn lutuk tih hriat takte, mipui tana zawhna pawimawh leh chhanna pawimawh ni lemlo, politics khelhna leh thu hlui phawrh chhuah tum hrim hrima zawhna zawh ching kan la nei ta fo mai.
Phairam chanchinbute’n an ziah fo chu Parliament inkhawm laia rorel theilo khawpa buaina a chhuah thin avanga mipui sum tam tham tak nitina luangrala hloh a ni thin khu a ni a. Eptu lamin Parliament rorel inkhawm an chawhbuai a bengchheng an siam hian mipui tana tha tur dan siam tura chhawp chhuah leh mipui mimir tana thil pawimawh dang dang khawih thei lovin leh rorel thei lovin an awm thin a. An thutkhawm ni apianga pawisa an dawn thin hloh chuang silo leh an hlawh leh a behbawm (pay and perk) lak tlem phah hauh chuang si lovin hna an thawh tur leh mipui rawng an bawl tur ang ti thei lovin an awm a. Mipui sum tam tak a luan ral phah niin chanchinbute chuan an ziak thin a ni.
Mizoramah pawh hian a chang chuan Assembly House zahawmna humhalhtu ber awma ngaih kan dan siamtu (MLA) rualte hi a zahawmna tibawrhbangtu an ni thei fo mai tih hi thenkhat ngaihdan a ni. Anmahni thlang tlingtu mipui hmakhua ni lemlo, inthlan leh tur thlira politics dawhsana inthlan campaign thusawi ang mai a han che ta chiamte pawh hi kan hmu thin a. Inthlanpui dawn hnaih hian hetianga tih ching hi an tam. Thenkhat chu Mizoram pum thlir hauh lova, tlin leh theihna ngawr ngawr tur dap ang zia zanga an bial chungchang chauh mai zawhna zawh chingte pawh an la awm a. Dinna bik bial an nei chungin mipui thlan, mipui zawng zawng huapa roreltu an ni tih inhre lo leka tlin leh ngawr ngawr khel nia langte hian Assembly House zahawmna an vawnga ngaih a har khawp a sin.
Tun tum Assembly Budget session-ah khan Zirtawpni vawi 2 a tla a, Zirtawpni hi MLA te mimal puala dah (private members business khawih ni atana zuah bik) a nih angin zawhna leh chhanna hun hman zawhah private resolution sawina atan hman a ni. Zirtawpni hmasa zawk, March ni 17 khan rorellai member pakhat resolution putluh sawiho a ni a. A dawt leh, March ni 24 khan resolution sawiho tura chhawpchhuah tur atana thumvawrna-ah eptu lam vannei ve leh thungin eptu member pakhat resolution sawiho ve thung.
Kai aiawha kan thlan MLA zahawm tak takte hi an duh duh private resolution pulut turin zalenna leh chanvo nei vek an ni tih chu tlang hriat a ni a. Chutih rual chuan rorellai MLA-in private resolution a putluh a House-in a pawm tak Mizoramin All India Service cadre hrang nei ve se tihte kha chu Assembly-a chai ngai lovin sorkarin sorkar laipui a nawra an remtih chuan min pek mai tur ni awm tak a ni a. “House-in resolution siama a pawm chuan sorkar kut a tichak ang,” tih ngaihdan a awm fova, mahse Mizoram Assembly-in resolution an pawm engemawzat hi la tihhlawhtlin loh a awm a ni.
Eptu lamin resolution an putluh pawh kha MLPC Act hmanga zu zawrh phalna pek tihtawpa zu khap burna dan (MLTP Act) hman ni leh tawh se tih mai a ni a, sorkar policy a ni a; eptu lam kha an sorkar a nih chuan an sorkar huna tih mai awm a ni a. A thuhrimin hetiang emotional issue kan tih ang chi political issue anga kan kalpui fo hi a fel lova, sorkar dinglai policy chungchanga a duhlotu pawlte laka thangthat lak tumna, vote zawnna chi khat leh Assembly House chhunga inthlan campaign-na anga lo ngai an awm pawhin a mawh love.
Private resolution chungchangah hrim hrim hian tunhma aṭang tawhin kalphung ngai an zawh thui hle a. Eptu lamin sorkar tih mualpho (embarrass) thei tur ber thu (‘chuti chuan resolution siamin kan rawt a, mipui tana a hlawk dawn tehlul nen, kohhran duhdan anih tehlul nen an ban tam chhuangin min phar thla ta a ni’, tia chhuanlam theih tur) vawrh chhuah an tum a. Chutiang chu sawiho tura a chhuah lohna turin rorellai party lam hian thu pawimawh leh ram tana tha tehchiam lemlo, mahse thu tha tluangtlam tak hi resolution atana chhawp chhuah ve ngei turah an ngai thin a. Thum vawr (balloting)-ah a vannei leh vanduai an awm mai niin a ngaih theih. Hei ai hi chuan kan MLA (rorellai emaw eptu lam emaw)-te hian kan ram tana dan siam tur pawimawh nia an hriat private bill putluhte hi intihhmuhin intihsiak sela mipui chuan kan chhawr zawk fe awm e.
Sawi tawh angin Parliament leh state Assembly inkhawm thut ni leh darkar zat hian duhthu a samlo hle a, member-te’n an tihbuai phei chuan mipui tana hna thawk hman mang lovin an awm thin. Tihbuai a nih hauh loh pawhin Mizoram te angah hi chuan kan Assembly inkhawm chhung hi a reilo viau mai. Nikum January ni 22 leh 23-a Gujarat khawpui Gandhinagar-a All India Presiding Officers Conference-ah khan state liante thutkhawm ni zat hi kum khatah ni 100 ni sela, state tenau deuh chu ni 60 ni se tiin rawtna fumfe tak a awm a. Hemi hnu hian tlin lo deuhva inhria-in tlema tihtlem deuh rawtna chu a awm a ni mai thei. Engpawhnise, Mizoramah hi chuan kum khatah he rawtna zahve (ni 30) pawh hi kan tlin meuh lova, ni 20 pawh kan tlin loh chang a tam zawk mai thei a ni.
Kan MLA leh MP zahawm tak takte hi mawhphurhna pawimawh tak nei leh dinhmun pawimawh tak chelha ngaih an ni a. An zahawmna leh mawhphurhna ni awm anga chhutin hlawh leh a behbawm pawh tha tham tak mipui sum aṭanga pek an ni. Chutihlai chuan an hnathawhna hmun ber tur pakhat Assembly inkhawm hun a tlem em em mai hi a fello hle a sorkarin House chhunga rorel a ngaihtuah tur (business) chhawpchhuah tur a neih loh avangin inkhawm hun a rei theilo a ni ber thin a. Assam hnuaia kan awm laia dan siam hman zui tura kan pawm (adopt) leh District Council hunlaia an dan lo siamte bak hi kan la siam belh tam viaulo - kum 30 chhung hian. Assembly Committee tam ta viau leh committee thenkhatin mipui tana tha tak tak thil an hai chhuaka an khawih tam ta viau erawh hi chu a lawmawm tih loh rual a ni lo. Kan ai-awha kan thlante hian mipui tan theihtawp han chhuah zual teh se.