Guest writer
HC Vanlalruata
Ram ka thlir a: ANNI leh KEINI
Covid hripuiin India ram a nuaiṭan tirh khân keini hmun kilkhâwra awm chu a lo thleng ve mai lo deuhva, kan zinga he hri kai hmasa ber pawhin Europe aṭang daiha a zu kai niin a lang. India ram hmun dangin March ni 24 (Thawhlehni) aṭanga inkharkhip anṭan laiin Mizoramah chuan March ni 22 (Pathianni) a India ram puma ‘mipui duhdana pawnchhuah loh’ (janata curfew) hman ni aṭangin inkharkhip kanṭan a. Kan che hma bik hle mai. Chu mai a ni lova, inkharkhip kan kalpui chho zel a, India sorkar leh state tam berin ‘inkharkhip hawnna hun’ (unlock) an hman pawhin kan la khauh hle zel a, tun thlengin hming dang deuh vuah zelin kan la inkhuahkhirhin kan la inhrek nasa hle tih loh rual a ni lo. Kan uphuk lungmuan lo khawp mai.
India sorkar laipui inkaihhruaina siam zulzui deuhvin July thla ṭantir chho aṭang khan inthlahdul lam kan hawi chho ve deuh na a, state dang ngaihtuah chuan khirh taka hrual kan la ni a. Kan sorkar chauh ni lo, kan kohhran leh tlawmngai pawlte pawh hi han hawn deuh huau a chhuak ta deuh huai huai tura ngai a, khuahkhirh deuh rih hram hram duhna thinlung pû an ni tlatin a lang a. Chuvang chu ni maw, state danga sakhaw biakna hmunte an hawn tawh lai a biakina inkhawm rih loh kan la tih tlat bik chhan hi. Hemi chungchang bîkah chuan kan danglam ve bawk tih hi pawm a ngai thung a. Sakhaw dang betute hi chu a mal malin an sakhaw biakna hmunah kalinṭawngṭaina hun an va hmang mai a. Keini erawh chu hunbi nei a inkhawm hup hup a, zaiho lova inkhawm thei lo kan ni a, hri darh duhna tur chi chu a ni.
Hmanni lawk khan chanchinbu pakhatah Assam Health Minister Himanta Biswa Sarma zin kualna thlalâk ka hmu a. Chutah chuan a hmui a tuam lova, mipui tam tak, innêk tulh tulh tih hriat tak hian an bâwr fe a ni. India rama Covid-19 hri kai tamna ber zinga mi Delhi khawpui-ah pawh khuan an innêk tulh tulh nitin a hri kai thar leh thi an pung reng chung khuan inkharkhip an tum tawh bur loh thu an puang a. Chuti chung chuan mahni himna tûra mitin tihtur bituk ti lo chu na takin an hrem thung. ‘Vai’ kan tih mai ho hian he hripui hi an la lâp em em tawh a, vei an tamzia tur chu kan state chhunga awm mek paramilitary force, sipai leh BRO a thawkte-ah hian a lang chiang hle.
Kan hnena sipai awm ho hi chawlh la a an khaw lama an zu kal phawt chuan an lokir hunah hri an rawn kai haw ngei ngei vek deuhthaw a ni. Chuti a nih chuan chawlh la a an zu kalna an chênpui an chhungte pawhin an kai deuh vek dawn tihna a ni a, anṭhenawm khawvêng pawh an him bikin a rinawm loh. Helai, a him ni a ngaih hmun aṭanga Bihar inthlanna a venhim hna zu thawk kan Police ho zinga tam takin an zu kai ngawt mai aṭang hian state dang dinhmun chu a chiang mai awm e. Phailam ho khu chuan an pal vêl mai mai tawh a ni.
He thu kan ziah mek lai hian Mizoramah hri vei mêk mi 376 an awm a, 5-in nunna an chân tawh a. Hri kai zât belhkhawm 3,806 han en hi chuan a tam viau angin a lang na a, dam chhuak zat hi 3,425 lai an ni tawh tih hriat tur a ni. Thil reng reng hi a êng lama thlir aiin a thim lama thlîrte aw a ring zawk fo thin. December-ah hri kai 5,000 tlin tur thu a kan intihṭhaih mêk lai hian November thla hmawrah mi 376 chauh hri kai kan nei a, a vaia vei tawh zawng zawng belhkhawm zât intihṭhaihna atana kan hman sek hian enge kan tum? Sum kan hmuhna hnâr a tawp lohna atana mipui sawiṭhaih kan ni emaw miin an ti palh ang e.
Inhawn leh thui tak inthlahdul hi a hun tawh hle a, mahse, vaiho ang ni lovin Mizote chu kan fimkhur thiam tur a ni ang. Keimahni kan inthunun hi a pawimawh ber a, midangin a pawng a taka min thunun hian hel thinlung put theih a ni a, chutih rualin kaihhnawihṭha lo pawh a awm thei. Hmanni khân traffic police mi pakhat chuan hri a lo kai ve reng mai a, hri a kaina an hre lo leh nghal a ni awm e. Kha police kha khawlaia hmui tuam lo pawisa chawitir kawnga taima fâl tak a lo nih phei chuan a hnawih pherh nasa thei hle dawn tih a lang reng.
Mizote hi zirtirnaṭha-ah chuan thu-awih tak hnam kan ni a, khulam vaiho nena khaikhin rual loh khawpa khawtlang nuna thuawihṭhang kan ni. Pathianni a mahni chenna in kalhṭhap vek khawpa inkhawmṭhin khan Sorkarin biakina inkhawm a khap pawh heti chen kan zawm thei. Health department hotute, Police-te leh task force lam hian a khuahkhirh aiin a taka zirtirna pek, punkhawm luih luih pumpelh zawnga ruahmanna an siam chuan khuahkhirh vak ngai lovin hri tidarh lovin kan awm thei ang. Diktak chuan Police tel miah lovin inthlanna hi buatsaih ila, MPF inrawlh lo bawk se, khawiah mah buaina a chhuak lovang a, tluang leh muanawm takin kan inthlang thei ang tih a chiang – chutiang khawpa thuawih (regimented society) chu kan ni tih hi ka pawm dan a ni.
Tuna kan kalphung hi i en teh ang aw. Dawr inhawn chhawk hian ṭangkaina a nei lova, harsatna namên lo tâwk a, sum lakluh kawnga dinhmun chhe deuhthaw khawpa inkharkhip leh a behbawm avanga sorkarin a hrêk tawh, an dawr luah man leh dawr nghâk hlawh a pek sak si lohte hrek chêr leh zualna mai a ni. Hetianga namên lova harsatna tâwkte hian kei ngial pawh hi an mangan thu min rawn hrilh ve ta nual mai. Dawr hawn hun bituk a, hmunṭhenkhata zing dar 9, dar 10 hma a hawn phal loh leh zing dar 6 leh zing dar 8 inkar chauh hawn phalsak te hian hripui dona kawngahṭangkaina a nei reng reng lo. Thil lei tur inhawrkhawm bakah dawr hawn khap avanga sumdâwng tluchhe mekte hliama chingal tah belh ang chauh a ni.
Tlai lam khar hun siam pawh hianṭangkaina a nei lo, khawiahmah tuma’n dawr an hawng rei viau ngai lo hrim hrim. Lirthei an din rei tawh avang leh an tlan zeuh zeuh theih chauh avanga a behchhana sumdawng, pawisa puk chawpa lirthei leite dinhmun hi ngaihtuahtu an awm lo bawk a ni awm e. Mi dawr luaha nupui/pasal fanau chawmte leh lirthei a eizawngte laka kan thiltih dan hi nunrawnthlâk rawng a kai tawh a sin. Dawr hawn hun an bithliah avanga hun tlemzia hria a inchuh (panic buying) kan hmu zing tawh. Hei hi kanṭawng ang mai a kan hriat lar ‘social distancing’ bawhchhe tura thuneitute’n min tur luihna a ni a, lirthei lehkha fel-lo dap an tum thu puan avanga pungkhawm tamzia-te kha an hre lawk lo chu niawm a ni.
Kan chief minister hian khawvel puma hripui lengah hian mitin, ramtin, state tinin damkhawchhuahna (survival) atan theihtawp kan chhuah a ni tih a sawi a, a dik khawp mai. Amaherawh chu, damkhawchhuak tura kan beihna-ah hian hripui ringawt kan ngaihtuah anga kan ei leh bar leh nitin eitur leh mihring nunna atana mamawh kan ngaihthah thei lo. Hmasawnna hna kan hluihlawnin kan chawl pumpuhlum ngawt thiang hek lo. Hnathawh kan inkhap rei lutuk chuan a pawi thui dan tur hi nakinah kan la hre mai ang.
Mi dinhmun hi hriatsak a harsa viauṭhin a ni awm a sin. Mi harsatna hre lo emaw, hrethiam duh hauh lova, hrilêng pawngpaw hlauh emaw hlawkna atana hman duh avanga hrek ngat ngat duh mektute hian nakinah chuan an mihringpuite chunga pawi an khawih thûkzia hi an la hre ve ang chu. Mi taima rumrût mai, mahse, hnathawh an khapsak avanga nupui fanau châwmna tur atâna hnathawk thei lova thuneitu tute’nemaw an siam dinhmunte hi hriat sak aṭûl a sin. A huhova damkhawchhuak tura kan beihna-ah hian kan tihluatah mi tam tak, kan ram tana mi hlû leh thawkchhuak tamte hi damkhawchhuah châkawm loh khawpin an khawsakna leh nunphung kan siamsak palh thei tih tal hi chu hriat a, harhchhuah a hun ta.
‘Lockdown’ ti a kan sawi, inkharkhip chauh hi em ni he hripui dona atana kan thiam chhun hi? Hrileng dona sum kan hman danah a pawimawh lai kan ngaihthah leh si em? Vaiho tihdan, inhawn leh inthlahdul a nih avanga phut lui lui, punkhawm hut hut leh pawn leh mahni inchhungaṭawp leh fimkhur lo taka nun ang hi Mizote chuan kan tih ve kher a rinawm lohva, lo ti an awm pawhin khaw khatah mi pahnih/khat bak an ni kher lovang. Khawṭhenkhat erawh chuan hri kai emaw kaidarh emaw lo tura inzirtirna an la mamawh mai thei e. A mipui mimir hi chuan kan hre tawh thawkhat viau a, cheng tam tak senga pamphlet siam pawh a ngai tawh lovin a lang.
ṭhenkhat phei chuan tuna kan inkhuahkhirh dan hi hri leng laka mipui himna aiin tute-emaw zalen lutuk tur ni a an rin, îtsîkna thinlung nena pawnchhuah khap kan ang mah mah tawhin an hria. Kan sorkarin a râwn zing ami kohhran leh tlawmngai pawl hruaituṭhenkhat hi HIV/AIDS venna atana condom sem a nih chuan nula leh tlangvalte’n mipat/hmeichhiatna hmang luih luih mai tura ngai tlatte, chumi venna atan bawka ruihhlo ngaite hnena hriau leh syringe sem pawh ruihhlo a inchiu sup supna tura phalraina lama ngai tlatte, zu dawr hawn a nih chuan Mizote rui suau suau a, khawlaiah hmeichhia leh naupangte chhuah ngam lohna khawpa thil awm tur anga sawi lawkṭhinte tho kha an la ni.
Aizawl Chanmari-a Kristian Chhungkaw Golden jubilee lawmna-a kal kaihhnawihah Pastor leh kohhran upa chhûngkaw engemawzat tiamin chhûngkaw 30 zet chu inkhunghran a ngai tih kan hria. Hei hi he inkhawma a swab sample endik result nghak lai, a hnu a hri kai tih hmuhchhuah, nu pakhat a lo tel ve vang a ni. He hri kai lo tel ve hi lehkha thiam sang, professor niin an sawi. Chhiat ni/ṭhat ni leh hetianga kohhran thila punkhawmah hian inkaihhruaina sorkarin a siam hi a mipui lam chuan kan zawmṭha thawkhat viau a a nih hmel a. Mahse, fîmkhur lo pahnih/khat avangin kan heti leh hluaiṭhin mai zawk fo a nih hi. Chubâkah hetiang huna Kritian chhungkaw jubilee tih ang vel lo lawm hi aṭul ber lem lo khawp mai.
Pathianni-a lirthei chhuah khap hi aṭulna ka ngaihtuah chhuak zo lova. Rei tak hnathawk thei tawh lo, paṭhenkhat, chhungkaw sum tlem tuak na’na chakai meichher chhit haw lam curfew denchhena Rs 1,000 lo chawitir ang chi te hi hrileng dona atana aṭangkaina ka hmu pha ve hek lo. Hri kaite’n midang kai chhawng lo tura kan fîmkhur a ngai hle, a hri kai lo tura himna atana kaihhruaina kan zawm a pawimawh hle. Mahse, inkhuahkhirh vak vak lam aiin kan eizawnna leh nitin hna thawk thei tur zawnga kan inher rem a hun ta a. Kan tih vat loh chuan he kan Mizo khawtlang hi nuam lo tak, na taka midang hrektu leh hrek an nih avanga thinrimte, eizawnna chhe mek, rahbi tle mekte inkara inchemhar kumkhua-na khawtlangah kan chhuah thei tih hi hriat a hun tawh takzet a ni.