KAN RAM DINHMUN

Tuna kan rama sorkar chelh mektu MNF-in an party chuam deuhva an neih tak tlat hla pakhat, “Aw, tuna kan ram dinhmun hi dawn ve la lung a awi nem maw…” tih hla hi he hnam hian kan sa rei tawh hle mai a; a phuahtu-in a phuah hunlai aṭanga chhut phei chuan rei tawh tak a ni. Tun thleng hian kan ram dinhmunah kan la lungawi lo tih hi chu a chiang khawp mai. Kan pawl lian ber pawhin ‘Ram leh Hnam Humhalh Kum’ an la puang nawn awn awn reng a. Humhalh kan ngaihna leh kan tihtur lam erawh chu kan chiang lo tlang hle niin a lang thung.

Kan sorkar, pawl liante leh kohhran ngei pawh hian kal ngaihna an hre meuh lo ni hian a lang a. Politician hovin politik dawhsanah Pathian thu an sawi a, Kohhran hruaitute’n pulpit-ah politics lam hawi thu dengkhawng tak takin an sawi thung a. An lar phah phian zel leh nghal a. “In lal a ni lo’m ni?” an inti tawn mai mai a, hmasawnna lam hawi a tlem khawp mai. He Mizo hnam nun leh khawtlang dinhmun dik tak hi zir chianga awmze nei a ke pen a hun em em tawh laiin, tuilairapin kan awm mek chu a nih hi.

Kohhran leh YMA lamin inthlah­pun leh tam hrim hrim hi hnam boral lohna leh, hnam dinchhuahna niin zirtirna an pe nasa hle a. Pawl liante duhdan chu vote an hui theihna ni a ngai hrim hrim, kan sorkara mawhphurtu minister thenkhat chuan fa nei ngahte chu sum leh pai hmangin chawimawina an lo pe ve mek bawk a. Engmah zir chian chu sawi loh, chik peih hauh lo an nihna hi an mualphopui nawn awn awn reng a ni ber e.

A nih leh, heti zawng hian i ngaihtuah teh ang u hmiang. Ruihhlo vanga kan thalaite an thih zawih zawihna ram, Mizoram, thalai beidawng tam tak anmahni an intihhlum deuh rengna state leh khawtlang hi fa neih tamna tlak a ni takzet em? Ruihhlo ngai leh mahni intihlum tam em emna, thalai chhawrtlakloh leh hnathawk thei lo/peih lo; a bik takin kan Mizo nulate’n pasal atana lungsi taka neih a, chhungkaw uap tura an rinngam tlangval tlem ta zel hi ngaihtuah ta ila, fa neih vak vakna tlak ram leh khawtlang a ni hauh lo.

Saphovin ‘sakawr hma a tawlailir dah (putting the cart before the horse) an tih mai hi kan kal mek dan diktak chu a ni. Fa neih tam kan inzirtir hma hian he ram, hnam leh khawtlang hi nausen pianna leh naupang seilenna tlaka kan siam phawt a ngai. Chulam erawh chu ngaih pawimawh berah kan neih hauh thung si lo. Ruihhlo ngai tam em emna leh beidawn avanga mahni nunna la tam em emna hmuna fa hrin duah hian, a hrin chhuah tur chu ruihhlo ngai leh thalai beidawng tam zawk neih belhna mai a ni.

Fa hrin tamna tlaka he ram leh khawtlang siam tur hian, he ram tana pawimawh ber ber, sorkar, khawtlang pawl leh kohhrante hian an tihtur an ti lova, an tih lem loh tur an ti tam em em a, chu chu kan dinhmun leh nihna chiang tak chu a ni. Diktak chuan kan pi leh pu, kan nu leh pate hunah kha chuan, chhungkua leh khawtlang inkaihhruaina leh inthunun a, invawn dan kha a tha-in a puitling a, fa pawh a sawm, sawmhnih (dawn) rual an nei a, an damkhawchhuahna atan a pawimawh bawk. Tuna kan nihphungah erawh hi chuan fa neih tam satliah hian tangkaina a nei tlem mai ni lovin, phurrit a nih chin a awm ta.

Mizo nula tana pasal a neih tlak loh, mahni nupuite chawm lova, nupuite’n an chawm zawk tura intawktarh zak hauh lo tlangval ngah viau hi he hnam tan hian a him lo. Ruihhlo, zu leh mahni nunna lak avanga kan tlangvalte an thih zawih zawih lai hian, fa neih tam lo pawngpaw sawimawi hi a hun hek lo. Chu ai chuan a hmei a pa, nausen lo pian chhuahna leh seilenna tlak tur a he ram hi siam hmasak a ngai a, chu chu kan ngaih pawimawh ber tur zing ami a ni.

Ruihhlo leh thil tha lo dang khawih pawh ni lem lo mahse, hnathawh tum hauh lova, nu leh pa leh pi leh pute thawhchhuah hmanga inla changkang leh hawi sang em em, a then phei chu lirthei leh mobile phone man to pui pui nena inla ropuite hi menah kan thlak rei ta hle. Khawi ram mai pawh hi thalai hna thawk theiin hna thawh tum lova, kum upa lam thawh tura an zuah ngat chuan chhiatna lam an pan zel a ni. Tuna kan Mizo hnam changkanna hi thawhrim rah a ni lova, rual-awhna rahchhuah thil changkang it-na avang mai a ni a, chuvangin bengsik a kan ngaihtuah a ngai tawh a ni.

Khawvel hian hma a sawn zel a; a la sawn zel dawn bawk. Keini Mizo Hnam hi khawvelah chuan kan awm ve miau avangin, he hmasawnna hian min chenchilhin min nuai ve reng a, kan tlanbosan thei lo. Kan hnam lungphum, kan hnam ziarang leh nunphung kan thiah vek tawh avangin, khawthlang nun (western lifestyle) leh khawchhak lama kan ngaihsan Korean ziarang leh Chinese nunphung inkar velah awmze nei lovin, hmasawnna thli-in min len kual vel mai mai a ni ber e.

College kan chhuah tirh vel khan hna hniam lam deuh chu la tam mahse, tlem a inti ‘graduate’ ve chin tan chuan thiamna aiin sawipuitu neih khan kori a tu zawk tlat a. Thalaite kha beidawnna khurah tam tak kan tlu lut a ni. Khatih hunlai chauh kha a ni lo, a hnu-ah pawh tam tak kan hmu. A thiam ber la lova, sawipuitu nei tha, Minister leh thuneitu dangte’n an sawipui (recommend) avanga lak tak tam tak, kan mit ngei a kan hmuh leh beng a kan hriat a tam thawkhat hle.

Mahni insawi lut ve ta mai ila – kum 1984-a High School pakhata sap tawng zirtirtu atana interview ka hmachhawn tum a ka thil tawn aṭang khan, sorkar hna ang chi reng reng dil tawh lo turin chhia ka chham a. A hnu kum engemawzat hnu-ah India ram pum in elna, tlang mite tana hlahthlem bik (tribal concession/ reservation) awm hauh lovah ka tling ve a, sorkar hna erawh chu a ni lo. He kan sorkar kalphung dik lo avang hian, thalai tam tak beidawngin kan siam a ni.

Hna hmu a thawk thei tura thiamna tak takin awmzia a neih lohna ‘Kristian state’ inti he ram hi, fahrin tam leh fa tam tak enkawl seilenna tlak a ni em? I ngaihtuah chiangin i chik teh angu. Dikna-in kawng hrang hranga ro a rel reng reng lohna hi, tu leh fa enkawlna tlak ram leh khawtlangah kan ngai tak tak em le? Tu leh fa beidawng tam tak, ruihhlo bawih a tlu lut leh beidawng tam zawk siamna mai mai tur a ni zawk awm mang e.

Hemi piahlam hi a la awm cheu. India ram bungkhat ni tur a kum 1986 June ni 30-a Mizo inremna kan tih mai a ziahluh tak; Mizoram hi India Constitution bakah, ram dan chi hrang hrang zawm tura ngaih kan ni. India Constitution chuan khua leh tui zawng zawng intluktlang turin a ti a. Dan rorelna (rule of law) kenkawhna ram, mipui sorkarna ni tura duan a ni. Mi an rinhlelhte pawh dan kengkawhtu a danin a ruat, Police leh dan kengkawhtu pawl hrang hrangin a pawng-apui a an man emaw, an chenna in leh bungrua an dap theih mai mai loh turin, dan hmanga hung vek kan ni.

Sawifiah hlek ta ila – mi chenna in emaw mihring emaw dap tur chuan, dan kengkawhtute mai ni lovin, court lam thuneitute phalna (search warrant) a ngai a, chu chu danin a phut tlat. Hei hi a chhan bul ber chu, mihring zahawmna (human dignity) humhalhna atana tih a ni. Chutiang chu kan dan hriat tlanglawn ber, Indian Penal Code, 1860 (IPC) leh Code of Criminal Procedure, 1973 (CrPC)-ah chiang takin a awm tih kan hre awm e.

Mahse Mizoram hi danin thu­neih­na a pek reng reng loh, pawl lian leh veng/ khaw thenkhata pawl indin chawpte’n, dan rorelna ngaihtuahna leh zahna nei reng reng lova, chhungkaw pa ber thlenga an duh duha an zahawmna leh a fate’n an zahna (respect) tichhe vek khawpa an inlulin khum theihna ram tlemte zing ami a ni. Hetiang khawpa dân (law)-in thuneihna a pek hauh lohte’n anmahni kuta dan kengkawh a, an hnampuite an diriam a an phingchil hlum fo na ram leh khawtlang hi, fa tam tak hrin a seilentirna tlakah kan ngai tak tak a nih chuan kan thu thu a ni e.

Ni e, he ram hi a michengte leh thuneihna chelhtu Mizote chen chhiat vek chu a ni lo tih kan hria. Ram a lo buai a, kan chenna khua aṭangin tihluihna hmanga khaw dang a khawm kan ni a. Khaw tihdanphung leh nunphung inmil hauh lote kha, se rual ang mai a khalhkhawmin awmkhawm luih tir kan ni. India sipai nunrawng tak tak kutah rapthlak tak a thi, ramtuileilova awm, pawngsual tawk leh nasa taka sawp kan ni. Chutah UT hunah (1972 aṭangin) duh thal a hman theih tur sum a rawn luanglut a, sum biakna (duhamna) lamah kan lut ta suau suau a nih kha.

Khatiang kan nih avang khan, state puitling kan han nih khan kan Chief minister Pu Laldenga khan Mizote rilru leh nunphung siamthat (social reformation) a pawimawhzia a sawi nasa hle tih kan hria. Mahse, khawtlang nun siamthat ai chuan khawtlanga inrahbehna (social oppression/ exploitation) lam kan uar ta tlat mai a. Kan lo heti ta a ni.

Hei hi kan dinhmun dik tak, kan tawn mek a ni a. He ram leh hnam leh khawtlang hi inthlahpun tamna tlak a siam leh tur chuan, kan hnam nunphung siamthat hi a pawimawh hmasa ber a ni ta. Sorkarin mitin intluktlanna (equality) hi a tak a kalpuiin induhsakna uchuak (nepotism) a kalsan a ngai a, chumi rualin eirukna a hnuchhawn theih a ngai bawk ang. Political will erawh chu a mamawh sang khawp ang.

Kohhranin thlarau lam leh khawvel nunphung dik hi a tak a zirtir ngam a, thawhlawm tam ringawt a hawisan a, kohhran mite thlarau leh khawvel nun luhchilha siam tha tura a beih a ngai ta takzet. Khawtlang hruaitu leh helama rampum huap pawl liante nen hian, grape aṭanga siam wine a alcohol tel zat tih mai mai a inhambuai tawh lo hian he ram leh hnam nun siam that hi a tak a kalpui a ngai tawh. Politics leilawn atana thil fahrah te te fawmkhawm a, thawm neih piahlam hi, he ram mipuiin kan mamawh tak tak chu a ni e.