Guest writer
HC Vanlalruata
ZIRLAIBU
Mizoram sorkar leh mipuite hi inbuatsaih lawk thiam vaklo kan ni tih hi kawng tam takah a lang fo thin a. Thil dilna, tender leh quotation dilna leh thil dang dang pawh a hun hawn aṭanga a hma lama ti mai lova vuaicha taka awm a a dil theih tawp ni a hnawhchih taka dilna theh luh ching kan ni a. Kum tinin khua a thal a, kangmei a chhuak duh tih leh ruahtui a tlak hun aṭangin lei a min chiam thin tih hre chungin kan kang kumtinin kan min kumtin tho mai a. Inbuatsaihna tha nen inven erawh kan tum lemlo niin a lang. Kan kawng chhiate pawh a siam hun chu khaw hul hun tih kan hre reng a, ruahtui a tlak tawp hun tur hre rengin khaw hul veleha bung chat thei turin sorkar a inruahman hman ngailo.
Tin, heti hi a ni a. Kan sorkar hian sikul zirlaibu hi a hunah a siam zo hmanlo ta deuh ziah mai a. Hetiang te chuan sikul naupang sikul kal tlai pawh hrem ngam an ni tawh dawn em ni ang? Sorkar hi sikul kal tawp hun leh sikul kal tan leh hun (academic session intan hun) tur hria a ni satliah mai lova a hun ruattu a ni a. Chuti chunga zirlaite’n sikul an luh ni hmasa ber aṭanga zirlaibu zir tur an nei thei ta lo fo mai hi chu sorkar tan insawifiah ngaihna a awm tawh pawhin a lang lo. A sawi lam erawh chu kan ram hruaitute hian an la bansan thei lova, Mizoram a ‘World Class Education’ tihpuitlin an tum thu an la sawi reng a, a takah erawh chuan hlat tak kan ni.
Tun tum bikah hian zirlaibu hi SCERT lamin an buatsaih zawh vek hnu-ah a chhut man tur an bituk tlawm lutuk avangin chhut (print) duha chhangtu state pawn mi an awmlo nia sawi a ni a. Chumi avang chuan Printing and Stationery hnuaia Government Press chhut tir tura thutlukna siam a ni a. Government Press-in print thei tura khawl ilo an lo neih loh avangin printing press dangah an chhut tir leh nia sawi a ni a. An chhut tirna Printing Press hian a hunah an chhu zo thei lova, chuvang chuan April ni 4-a zirlaite’n sikul an luh tawh hnu-ah pawh an zir tur zirlaibu lei tur hi a la kimlo nasa hle a. Zirtirtute chuan an zirlaibu neih huna an tangkai pui tur nia an rin an lo zirtir lawk ringawt mai niin an sawi.
Hemi chungchangah hian thingtlang sikul pakhata an Headmaster senior tak, a hna chawlhsan (pension) hnai tawh hnenah thil awmdan ka zawt a. Ani chuan sikul class tan huna zirlaibu awmlo thin hi chu inthlahdah vang liau liau nia a ngaih thu a sawi a. A daihriat (experience) sawiin tunlai a zirlaibu chungchanga thuneitu leh sum sengtu inchuhna angreng awm hian thil a tibuai ve niin a sawi bawk. “Academic session tan hma daih hian kan sikul theuhva lut tur zat awm vel (provisional enrolment) hi chu kan hre lawk thei vek tawh a, chumi ‘data’ chu sorkar hotute hian an hriat duh phawt chuan an hre lawk thei vek a. Chuta tang chuan zirlaibu print zat tur chu a hriat lawk theih vek a ni,” a ti a. A dik hmel khawpin a lang.
Government Press hrim hrim hi an rintlak vakloh niin a hrechiang thenkhat chuan an sawi a. Sum an hloh reng avangin sorkar department-in print tur a neih hi an chuh na ve ta viau a ni awm a, mahse, hman kum lawka an sorkar calendar chhut (print) pawh kha an kuthnu a nalh lo lutuk a; a kum lehah phailamah an chhut tir ta ngawt mai niin Assembly inkhawmah hial sawi chhuah a ni a. Chutiang a nih lai a an tlin loh tur tih lang reng, hnawhchih tak leh nghal a an print tura zirlaibu chhut tir hi chu a fuhlo hrim hrim a ni.
A thuhrimin mimal-in tha taka an tih ve theih ang chi hi chu sorkar hian tih vek tum lovin mimal hi kian ta zawk sela ram tan pawh a tha zawk. Hmanah kan hmu tawh a, mimalin an tih thin Cable television chu sorkar Corporation-in an buaipui ve chiam mai a. Mimala ti ho an hlawk laiin sorkarin sum a hloh teuh phah a nih kha. Mimalin an kalpui theih chi Printing Press, Transport tih ang chite zawng zawng hi chu mimal kutah pe (privatise) vek ila. Chu chuan mahni kutkawiha eizawng (entrepreneur) te tan kawng a hawn sak ang a. Kan ram pawhin hma a sawn phah zawk ngei ang. Hloh reng mai department kawl hi Mizoram sorkar te ang sum harsatna nei reng tan chuah tih sa loh loh a ni a; mimal hnena pek zel hi a tha ber a ni.
SSA lam hian sikul zirlaibu hi thahnem tham tak chu a thlawnin zirlaite hnenah an sem kumtin thin a. Sikul tan hma chu sawi loh tan hnu-ah pawh pek chhuah lawk theih a nih siloh chuan SSA lam tan pawh harsatna a siam ngei ngei thin a. A thlawna semna tur sum kawl reng mahse a sem tur ber a awm siloh chuan a tuartu chu zirlaite leh zirlai nu leh pate bawk an ni. Hetianga sorkar laipui sum liau liau hmanga zirlai nu leh pate phur rit chhawk theihna pawh a huna kan kalpui hlei theilo hi chu a hahthlak lam chu a ni e.
Hetiang hi a nih avangin zirna tha leh kalphung tha hi kan nei lawk lovang tih a hlauhawm khawp mai. Sang takin kan tan a, Education Reforms Commission te pawh sum tam tak sengin kan din a. A rawtna tipuitling turin sum lam a awm leh lem hlei lova. World class education kan sawi lai mekin zirlai sikul luh hnu-ah pawh an zirlaibu tur lei tur pawh sorkar hian a chhawp chhuah sak leh thei si lova. Hla sang taka la a, min ‘bass’ san leh ang deuh an ni ber mai. Hei hi kan zirna kalphung siamthatna leh tihhmasawnna lam hawi chu ni-in a lang lo. Zirna tihmasawn tak tak tur chuan kalphung fel tak kan neih a ngai a, chumi atan chuan zirlaite’n sikul an tan veleh a an zir tur zirlaibu an neih hman ngei a; an sikul luh hma ngei-a a kawm an lo tuam hman ngeina turin sorkarin tan la thar teh se.