CHIN TUR THLAN

Mizo mipui leh sorkar bakah kan pawl ropui, zahawm leh lian tak tak thleng pawha kan nep leh fo thinna leh kan pawnlawizia a lan chhuah lehna thin fo chu thil kan chiklo leh zirchiang hmasa ngailo thin hi a ni a. Chiklo leh zirchianna nei hauh lova thu basa-ngam kan tam a, doctor aia damdawi tha chawh thiam kan tam chhan pawh hi he ze pawnlawi tak hi a nih hmel viau. ‘Hrethawia fapa Hrethuaka’ hi kan tam viau awm a sin. Kan rama pawl ropui ber bera ngaihte pawh hi an inkhawmpui lianah han tel ve ila, thu ngaihtuah tur lut thenkhat hi zir chian chu sawiloh ngaihtuah chian hauh lova lut leh ngaihtuah chianglo bawka lo pawma rorelna tur zinga chhawp chhuah tak mai mai a awm fo.

Kan ram hruaitute pawh hian, “Buh hi thla thum ei bak kan tharlo,” tih an sawi fova. A sawitute hi kum tam tak ram lo hruai tawhtute an ni a, an mawng hlim hi huaisenna rawngkai-ah an ngai pawh a ni mahna. Mawhphurhna lak erawh chu an tum lemlo niin a lang. Rambuai hma, chiang zawka sawi chuan kum 1958 bawr chhova Mautam thlen hma a buh leh bala intodelh thin nia insawi Mizote kan intodelh tak loh thut chhan hi zawn chhuah a harsat viau a rinawm loh na chungin zir chianna lam hi kan tlakchham a ni a. Hotu ber lam aṭanga a nawlpui nih phung en hi chuan zir chiang peihlo ‘Hnam’ kan ni ta ber awm e.

Tun dinhmuna kan la awm reng chhan, intodelhlo leh sorkar thil sem nghaka khawpui mi leh thingtlang kilkhawr ber amite kan awm thup reng chhan hi engdang vang ni lovin kan ram hruaitute vang a ni a. Kan mithiamte nep vang pawh kan puh tel thei ang. Kan ram hruaitute thusawi hi kan ngaithla chiang ngai a nih chuan Mizoram hi khawizu leh hnutetui luanna ram ni thei rengin an sawi a, kan state pawn aṭanga lokal kan Larsap te’n chutiang lam hawi chuan an sawi fo bawk. Mahse, engatinge tun hi kan dinhmun a la nih reng le? Mizorama chengte hi India ramah chuan Arunachal Pradesh tih lohvah kan la thawl ber a. Chutianga ram ruak nei zau si chu buh leh bal leh thlai-ah kan la intodelh lo nasa mai a, hei hi chhut chian a ngai a ni.

Economic Survey hnuhnung berah khan kuthnathawktute’n state pumpui sum thawh­chhuaha an thawh (contribute) chu a tlahniam tih tarlan a ni a. Kum hmasa lama za zela 19 chuang kha za zela 18 chuang hret a lo ni ta a. Kan thar chhuah hi a pung hret hret a nih pawhin a mihring pun zel dan nen chuan a inkhuangrual vak lo niin a ngaih theih a, intodelh ai-in thawhchhuah tlem lam kan pan zel ang tih hlauhawm tak a ni.

Kan sorkar hrawn tawh, a bikin kan hrawn rei zualte hian tuna kan dinhmunah hian mawh an phur nasa hle a. Sorkarna chelh rei apiang hi a chhiat a thata mawh phur nasa an ni. Ram changkanga an tih ngai loh, ram changkanglo leh lehkhathiam tlemna rama an uar em em thung a thlawna thil sem (populist policy) chu kan political party lianho hian min tawktarh an ching hle a. Hetiang vanga ram leh mipui dingchhuak a, lo changkanga lo ngelngheta hausa ta hi kan la hrelo. Mipui in awmze nei leh hlawk thama hna kan thawh a, kan thawhchhuah tam hunah kan intodelh ang a, kan hnam hi hnam zahawm ni turin a ding chhuak chauh vang.

Intodelh han tih hian engkimah a intodelh theih loh tih kan hre vek. Khawvela ram hausa ber berte pawhin eng thlai emaw, eng hmanrua leh bungrua emaw chu ram dang aṭangin an lakluh a ngai ve tho. Mahse, ram intodelh kan tihte chuan an thawh chhuah sum hmangin an rama awm velo emaw awm tlem emaw chu ramdang ami an lei mai a. An rama an thar chhuah leh siam chhuah kha ramdangah an hralh ve leh thung mai a ni. Engpawhnise kan thar chhuah tlem chhan hi chu a chin leh thar chhuah lam aia sem lam kan uar zawk hi a nih hmel a, sem hi chuan a chi (seed) tur kang puak mai pawl an lo awm bawk nen - hmasawn a harsa ni berin a lang.

Mizorama kan hmasawn lohna chhan ber pakhat hi chin tur thlan chungchanga kan la tihfuh loh vang ni-in mi tam takin an ngai a, a dik thui viau awm e. Alaichi te, Tung te, kangdamdawi te, lakhuihthei te, sapthei te, grape te, balhla te… a tam mai, kan hotute’n kuthnathawktute an sawihmuh tawh thin a. A engamah hi a la fuhlo niawm tak a ni a; a tam ber chu tam tham thar chhuah a niha hralha (market) awm leh mumallo hi an hlawhchham chhan a ni a. Chutih rualin Mizorama a tam kan tih hi a tam tawk tak taklo fo ve bawk a. Mi tam tih nen a intam hleih deuh thin avangin a hlawma zawrh leh hralh kawngah harsatna a awm ve thei hrim hrim a ni.

Tunhnai-ah Horticulture department hian thei chi hnih - dragonfruit leh serthlum-a an insawrbing tur thu an sawi a. Mithiamte’n ngun taka an zir chiana an thlan ni turah ngai ila, I enchhin teh ang. Ti lawr duat lova, hetianga kalna bik, thlai/thei thlan bik neia kal hi a fuh a rinawm a. Chumi rual chuan a chinna hmun hi hmun bial khat (cluster) ni thei se a fuh bawk fo. Entirna’n serthlum hi hmun hrang hranga chin a nih chuan harsatna a awmin mithiamte tan kal chilha zir chian vek a harsa a, hmun khata tam tham tak chin a nih chuan engkim a awlsam a. Hmun khat leh inhnaih taka chin a nih hlawm chuan a lawh hnu-a hralh tura phurh chhuah thlengin thil a awlsam thin.

Kan ramah hian thlai emaw, buh leh bal emaw, thei emaw hi chin tur tha leh fuh zawn kawngah tih tak taka thawh a ngai a. A ram sik leh sa leh leilung te zir chianna nei-in kan lo leh huan enkawl danah pawh tunlai thiamna kan hman thiam a ‘scientific farming’ kan uar hi a pawimawh a. Kan mithiamte hi kuthnathawktute kawhhmuh thei khawpa zirbingna kalpui turin beisei ila, an kaihhruaina hnuai-ah tunlai thiamna hmang tangkai-in chin tur dik leh tha leh hlawk kalpui ila, chu chu a thlawna sem lam aia kan ram hmasawnna tur dik tak zawk chu a ni ang.