INKHARKHIP HLIH?

Khawvel pum deuhthaw a Corona virus (Covid-19) hripui léng avanga India ram pum bakah Mizoram leh India hmarchhak inkharkhip (lockdown) hawn emaw thlahdul emaw chhunzawm tur emaw chungchangahInrinni khan Prime Minister chuan a vawi 2-na atan state hrang hrang chief minister-te a rawn a. CM tam ber hian inkharkhip hi hapta 2 chhung la kalpui an rawt niin PM chuan a sawi. Mizoram sorkar pawhin vawiin hian kohhrante leh pawl hrang hrangte râwnin thutlukna a siam mai rin a ni. He hripuiin khawvel a tihbuai lai, khawvela ram ropui ber United States te, Kristian  tamna ram dang Italy leh Spain bakah an Prime Minister leh Health Minister hialin Covid-19 an veina United Kingdom te hialin namén lova an buaipui lai hian enge kan hmabak tur ni dawn ni?

 India dinhmun en phawt ta ila. India hi China dawta khawvela mihring tamna ber ram, ram rethei leh ţawp ang reng tak, khawvel puma mihring nunphung changkan leh changkan loh tehna aţanga bûklung han khai chuan, kang vá vá tur khawpa hnŭfum a ni a. Chutih lai chuan a hausate an hausak em emna ram a nih lawi avangin, ram sum leh pai leh ei leh bar dinhmun hrut rual chuan nêp lutuk lo anga lang a ni. Mahse, a ram pum thlira hniam lutuk a ni tih hi khawvel mithmuh a a landan pawh a ni a. Ram hruaitute leh mithiamte fel hle lo sela chuan, Covid-19 avang hian a mualpho satliah tawh lo anga, vahchap ro tak kâng ang maiin a kâng duai duai ang a, a maktaduai têlin nunna an chân ngei tawh ang.

Nizamuddin Markaz (Muslim biakin), Delhi a Muslim pavalai inkhawmpui ‘Tabliq Jammat’ an tih mai-ah khan, ramdang aţangin Covid-19 vei tam tak an lo lut a. Chumite aţanga he khawmpui palaite’n an kaichhawn leh ramdangmi inkhawmpui rawn chhimte ngei pawh India ram hmun hrang hranga an vah darh bawk si avangin, hmun hrang hrangah he natna hi a darh ta chiam mai a. Heti chung hian India ram hruaitute’n hma taka inkharkhip an kalpui avangin heti khawpa mihring tam leh awmkhawm luai luai ni si, tun thleng a a vei leh thihpui tlemna ram a la ni hi thil chhinchhiah tlak tak a ni a. US leh mingo chenna ram mipuite’n sorkar thu an awih loh avang leh punkhawm hut hut an ţhulh chuang loh avanga a nuai a singin an vei a, an thih puk puk laiin India ram chu la ziaawm ang reng tak a ni a. State hrang hrang dinhmun a inang lo hle a, Maharashtra, Delhi leh Odhisa te chu nasa tak an ni a, Mizoram tiamin state ţhenkhat chu vei tihtham an la awm lo thung a, vei awm miah lohna state-te pawh an la awm.

Mizoram hi kan ram hruaitute, a bik takin helama mawhphurtu Health Minister leh a hote an che ţha hle a, India sorkar laipui aiin inkharkhip kan ţan hma a, mipuiin thil an ngaihtuah chik a, inkharkhip vat tura social media kaltlanga sorkar nawr pawh an awm a nih kha. Mizoramin chhungtin inkharkhip leh ramri khar a tih hnu-ah state dangin an ti ve chauhva. Ramri luhkhân leh Lengpui ţumhmuna damlo khawsik vei leh vei lo, lo endik pawh state dang zawng aiin Mizoramah kan ti hmasa a ni. (Lengpui ţumhmun a screening hi February ni 1 aţangin an ţan a, Zokhawhtharah February ni 4,  Vairengte-ah February ni 11 leh a tukah Bairabi-ah te ţan a ni). Kan vanneihna pakhat chu kan state ţhenawm Assam leh a dangah Muslim pavalai inkhawmpui a kal an awm nual laiin Mizoram aţanga kal an awm lo niin a lang a, heta kal tamna Assam-ah chuan vei an tam tawh hle.

Keini-ah hian mi pakhatin a vei mek a. Ani hi Mizoram chhunga a awm lai a vei niin a lang lova, rindanah chuan Amsterdam khawpui a a awm lai a vei a nih hmel. Vanneihthlak takin in a a chenpui, a chhungte 3 leh a vei leh vei loh fiahna atana enchhinna thil tur (sample) latu doctor pawhin an kai ve lova. Hun engemawchen Zoram Medical College (ZMC) a enkawltu doctor, nurse leh thawktu dang pawhin an kai lo tih finfiah a ni hi a lawmawm hle. Heta ţanga tuna kan dinhmuna lang chiang tak chu Mizoram chhungah hian inkaichhâwng a inkaidarh turin ram chhunga vei kan la awm lo tih hi a ni. Hei hi kan dinhmun a nih avangin vawiina Chief Minister hova pawl hrang hrang, political party, tlâwmngai pâwl, kohhran leh zirlai pâwlte bakah mithiamte nena inrâwnkhawmna turah hian kan hmuhdan kan lo rawlh ve hi a hun hle-in ka hria.

India sorkar laipui pawhin Prime Minister kaihhruaina-in mithiamte a râwn tawh a. Eptu party liante a râwn tawh a, Union Minister hovin inkharkhip chungchang hi an rêl tawh a. Prime Minister hian state tin Chief Minister-te ngaihdan a la khâwm tawh a, Inrinni khan an inrâwnkhawm leh tawh bawk. Ţhenkhat sawi danah chuan a tahtawl (phase-wise) a inkharkhip hi hlih chhoh ni se tiin sorkar laipui-ah ngaihdan a awm a. State hrang hrang pawh thliar hrangin, an dinhmun a zirin chi 4-ah an ţhen a, chu’ng zingah chuan Covid-19 pûang chungchanga dinhmun hlauhawm lo ber zingah Mizoram hi a tel pha a. Hlih chhoh dan tur (exit protocol) pawh duan a ni. An duan anga vawilehkhat a hlih thut hi Mizoram hian kan tlin hauhvin a rinawm lohva, a ţha hek lovang a, chutih lai chuan kan tlin tawk tura inher rem chhoh ţan hret hret chu a ţul hle tawh mai.

Eng ang pawhin thutlûkna hi siam nise Mizoramin a mamawh rih reng tur chu fir taka ramri zawng zawng venhim a ni a, ţul lo chu kan state chhungah an lo lut miah tur a ni lova, an chhuak tur a ni hek lo. Ruihhlo ngai leh lâk tuma ramri kân tum reng reng chu man a na taka hrem tur. Hetiang mi ţangkai lo ho avanga kan ram mipui zawng zawng dinhmun hlauhawma kan awm hi sorkarin a phal tur a ni lova, khauh takin an chungah ro a rél tur a ni ang. Ramri venghim tur hian silai keng battalion 8 kan neih zinga 7 (battalion khat hi Assam-ah an awm a) zinga a chanve tal pawh hi tun ang hunah chuan ramri-ah tirh a, kan ramri zawng zawng hi a hma aia khauh zawkin khar zui tur. Assam-ah khuan Nizamuddin venga Muslim pavalai inkhawmpui a tel, sorkarin a la man chhuah theih lohva biru mek an awm nual tih hriat a ni a, fimkhur luat a awm thei lovang – kan ramri hi luh leh chhuahna khân leh kawngruh a tam si.
A ţul a nih phawt chuan kan tlawmngai pâwl member ţhahnem tak hi ramri-ah a chhâwkin dah ni sela, Police kan indaih lo a nih chuan hlawh pawh hemi chhung hi chu pek ve ni mai rawh se. Chumi rual chuan tuna kan kal ang mai mai ni lo hian mipui nitin mamawh phurtu lirthei zawng zawng hi ramri-ah lo tithianghlim (sanitised) vek tawh ila, lirthei khalhtu leh a puitu nen lam. Ngaihdan dang awm lehah chuan buhfai ilo tih bak hi chu kan ram chhung thar hi ringin state pâwn aţangin la lut tawh lo ila, kan ram kuthnathawktute tan a hlâwk ang. Chumi kalpui tur erawh chuan kan ramchhunga kan buh leh bâl leh thlai thar zat hi chiang taka kan hriat a, kan intodelh dawn em tih chhût a ngai ang a. Chu chu Agriculture, Horticulture, Fisheries, Veterinary leh Economics and Statistics department-te’n an chhût chhuah a ţha ang.

He inkharkhip hi ram hruaitu Minister te, MLA te sorkar hnathawk lian leh te, thlakipa hlawh late leh sumdawng liante, company-a thawkte tan chuan rei deuh viau mahse a lungngaihthlak lem loh. Ţhenkhat hlawh a kiam dawn lova, thlatin a bikimin an la reng ang a, inkharkhip pawhin an hlawh kha an bank account-ah lutin ATM Card-in emaw an mamawh hun apiangah an la mai ang. Sumdawng hausate pawhin an sum lakluh an khâwl ţin ţen kha an duh hunah an la chhuak mai bawk ang. 

Chutih laiin nitin inhlawhfa, a inhlawh loh vaih chuan a tuka a nupui fanaute nena chhuanchham a chaw chhum tur nei lo mai turte tan chuan kan inkharkhip hi rei tak a ni tawh thung ang. An in luahnate’n in luah man lo âwlin sorkar aţangin a thlâwnin buhfai la mahse, chawhmeh leh a behbâwm lei ngai a la tam lutuk. An veng/khaw task force an hawihhai loh viau chuan a rukin an tuar anga, Covid-19 vei vang ni lovin rilţama thi kan nei palh ang tih a hlauhawm hlel lo.

Mizoram mihring za zela 5 bawr vel sorkar hnathawk leh a behbawmte’n kan state pum sum thawhchhuah, za zela 50 dawn an thawh lai a, kuthnathawktu, mihring za zela 60 bawr velin kan thawhchhuah aţanga za zela 28 vel awrh an lo thawh ve hian an dinhmun hniam leh retheih pachhiatzia tur chu a tilang chiang hle awm e. Kan rama mihring tam ber, bakberh leh pachhe ber ni lawi site dinhmun chhût chiang ila. Kan state chhungah tidarhtu an awm lo a nih si chuan, chhuanchham leh rilţama mi tam ber an awm lohna turin, keini state chhungah hi chuan pungkhawm luai luai si lova hnathawh/inhlawh mamawh ngawih ngawihte’n an thawh theihna tura kan inthlahdul a ţul tawh hle a ni.
Kan Mizoram chhung hi chu a thlahdul theih tawh. Mahse, sah huk lova a tahtawl a, chi-ai lo leh ri huk chuang lo, punkhawm chiam chiam la khap rih chunga kuthnathawktute tana hnathawhna hun kan hawn hi a hun tawh hle a ni. Zirna in la hawng rih lo ila, sorkar hnathawk pawh a ţul zual lo chu la inkal chhawk rih ta sela, inrawnkhawmna leh inhmuhkhawm lut lut ang chi chu la ti rih lo bawk ila. Chuti chung chuan a huhova thawh hun hut ngai lem lo chi chu thlahdul a phal a hun tawh a ni. Ni 20 chu kan inkharkhip ta a, tun thlengin pakhat tih loh chu he hripui vei hi kan la awm lova, khawtlangah a la darh (community transmission) lova, a chhan chu vei dang an awm loh vang niin a lang.  

Hei hi kan dinhmun a nih avangin kan inkharkhip dan hi tihdanglam a ngai tawh a. A hlauhawm zual, Assam, Tripura, Manipur, Myanmar leh Bangladesh nena kan inkalhpawh theihna lai khar zui tlat mai ni lova a aia khauhva khar ni se. A hut hut a nih loh phawt chuan kuthnathawktu, nitina inhlawhfate leh lo lam hnathawkte hna thawh phal ni sela, Inhâwr buai luih luih ngai lova damdawi dawr leh nitin mamawh zawrhna dawr hawn hun tihsei a, awmze nei a a duhin an dawr dan tur ruahman a ngai bawk ang. Hemi atan hian task force-te kaihhruaina in ang tlang fel tak siam sak an ngai. Tuikual South vengte anga uchuak lutuka thiltih a dik loh rualin ţhenkhat inthlahduh lutuk pawh awm theih a ni. (Tuikual S chanchin hi sawi chiam tham a awm).

Engpawhnise, inkharkhip hi kan chhunzawm emaw kan thlahdula an siamrem hret a ni emaw, sorkar hian tihtur a ngah ta hle mai. Local/Village Task Force te kalphung inang a, an bial mipui ţheuh hripui kai lo tura zirtirna ţha pek leh a taka kaihhruai bakah chhuanchham lo tura an vil a pawimawh hle a. Hemi atan hian sorkar hian sum pawh a sik chhuak ngei tur a ni. Tun dinhmunah hi chuan sorkar laipui sum ruahman sa hmanga thil kalpui mai a la ni rih a, a thlâwna buhfai sem leh kuthnathawktute account a sum dahte pawh khulam rawn tih a ni a, kan pek chhuah tam ber pawh CM Relief Fund-a mi thilphalte sum pêk khâwm mai a ni. He hripui laka invenna atana Health department hmanga sum leh pai séng a thil kalpui tam tak hi a lawmawm hle. Chutih lai chuan hripui vei lo se ti a kan inkharkhip tir mipui pawimawhna hi sorkarin a hriat ngei ngei a ngai. Hetiang lama mithiamte’n “Treat the patient, not the disease” (A natna ni lovin natna vei kha enkawl rawh) a tih hi hre reng rawh se. Mihring hi kan pawimawh ber.