SORKAR HNATHAWK DA

Mizoram sorkar hnuai a hna­thawk pawl hrang hrang inzawm­khawmna pawl Federation of Mizo­ram Government Employees & Workers (FMGE & W) chuan kar hmasa Thawhtanni aṭang khan an lungawi lohna lantir na’n, an kawr hma-ah pawnthem dum an tar a. Pawnthem dum tar a an lungawi lohna an lantir chhan hi engdang vang mah ni lovin, sorkar laipui (union ministry) hnuai a thawkte’n dearness allowance (DA) an dawn tihpunsak an nih ang zata tihpun an ngiat vang mai a ni.

He pawl thiltithei tak ni kumkhua thin thuchhuah hi a tlangpuiin (chhiartute’n kan hriatthiam na’n) han tarlang ta ila – “FMGE&W Council Meeting ni 13th June 2022 a neihin a lo rel tawh angin thil man to zel phuhruk nan a D.A. pung sorkarin a pek thin chungchangah Executive Committee Meeting ni 21st June 2022 a neih chuan hetiang hian hmalak a rel a. OB meeting in a lo rel tawh angin vawiin ni 21st June 2022 khan CM hmuh dilna thehluh leh a ni.

“Thil man to zel phuhruk na’n a D.A. pung thin chu tunah hian central sorkar hnathawk te chuan 34% an lak tawh laiin, Mizoram sorkar hnathawk te chuan 28% kan la mek a. Central anga kan lak ve na’n sorkarah vawi engemawzat kan dilna chuan awmzia a neih rih loh avangin, sorkar kar nan ni 27th June aṭanga 1st July 2022 thleng badge dum bel nise tiin a rel a. Hei hian awmzia a neih loh chuan hmalak chhunzawm zel tur dan tur rel leh ni se. Badge hi mahni association theuh in inngaihtuah tur a ni ang.

“Sorkar hnathawk te kumtinin thi leh pension mi 2,000 chuang an chhuak zel a, hetih lai hian heng mite aia thawk tur hna thar lak kum 10 chhung a awm that fumfe rih siloh vangin, hnathawktute leh hna thawhin nasa takin a tuar zel a. Hetiang zela kan kal chuan sorkar leh a hnathawh in a tuarin hmasawnna hna thawktute indaih lohna nasa zelin hna thawh chakloh phah theih a ni. Hemi indaihlohna phuhruk na’n hian General Conference 2021 a neih in a lo rel tawh angin pension kum 60 kan hman mek hi kum 62 ah min tihsan sak turin sorkar kan ngen bawk a ni.”

Sorkar hnathawk pawl hrang hrang intelkhawm hotute’n an han sawi mai hi chuan a mam thluam mai a. Ni e, kan state sorkarin a hranpa a Pay Commission a din tawhte rawtna pawm ngam lova, Central Pay Commission rawtna a pawm miau si avangin, an chanvo anga an sawi hi a dik chin pawh a awm ang. Chutih rual chuan an thil ngiat hi – nu leh pa-in Rs 50,000 vel chauh an neih lai a an tlangvalin Rs nuai 15 man car lei a ngiat tlat ang vel an ni a. Anmahni duhsak a an ngen an zawng zawng deuhthaw tihlawhtlingtu an nu leh pa (sorkar) dinhmun hrechiang bertute an nih miau avang hian an thil ngiat hi a awm lo zual bik a ni.

Finance department hotute’n an sawi dan chuan Mizoram sorkarin sum hman tura a innghahna lian ber chu Finance Commission 15-na in a pek – Share of Taxes, Post Devolution Revenue Deficit Grant (PDRDG) bakah Unrban Local Body Grant, Rural Local Body Grant leh Disaster Management (rikrum a lo thlen thulha hman tur sum)-te hi a ni a. A hnuhnung 3 leh centrally sponsored scheme (CSS) aṭanga sum lokalte chu state sorkarin a duh ang anga a hman theih loh a ni a. Share of Taxes leh PDRDG chauh hi ‘untied fund’ an tih state sorkarin a tul a tihna apianga a hman theih a ni.

Kumin sorkar kumah hian April aṭanga June thla thlengin thlatin cheng vaibelchhe 372 leh nuai 55 a rawn pe thin a (share of taxes Rs vaibelchhe 237.97 + PDRDG Rs vaibelchhe 134.58). He sum (untied fund) aṭanga cheng vaibelchhe 265 vel chu sorkar hnathawk hlawh atana hmanral a ni a, cheng vaibelchhe 70 vel chu sorkar hna aṭanga chawl tawh (pensioner)-te pension hlawh atana hman a ni bawk a. A vaiin sorkar hnathawk mek leh chawl tawhte hlawh atan hian thlatiin cheng vaibelchhe 335 vel sen a ni. Sorkar laipui aṭanga ‘untied fund’ kan hmuh aṭanga za zela 89 vel chu sorkar hnathawk mek leh chawl tawhte hlawh atan, thlatin sorkarin a hmang ziah tihna a nih chu.

Hetiang hi thil awmdan a nih avangin, sorkar laipui aṭanga hmuh zinga Mizoram sorkarin a duh ang anga thlatin a hmasawnna hna leh thil dang atana sum a hman theih tur (untied fund) chu cheng vaibelchhe 37 leh nuai 55 chauh a ni ta a. Hemi bakah hian kan ram mipui aṭanga eng ilo khawn khawm leh a behbawm aṭanga sum lakluh ve (state-own resources) aṭangin thlatin cheng vaibelchhe 55 aṭanga 60 vel sorkarin a la lut ve bawk a. Chumi belhkhawm chu cheng vaibelchhe 95 aṭanga 99 inkar vel a ni a. A nihna takah chuan kan sorkar hnathawkte hian kan ram tana thawk an ni chungin kumtin a kan sum mamawh za zela 10 pawh an thawk chhuak hauh lo.

Chu mai a la ni lova. Sorkar leh sorkar hnathawkte’n Mizoramin sum tam zawk a lakluh theihna atana thawktute’n an thawh that loh vang leh budget sum eiruk a tam em avang leh an hlawh atana sum senso a tam lutuk avangte hian he ram hmasawnna than hi a thu tih hi a chiang a. Mizoram hi state intodelh lo a ni a, thil siamna leh sawngbawlna lian tham, sum han huiluhna tur a awm lova, leilung hausakna tihtham haichhuah a awm lova, lung quarry-te hi chutiang a hlawk pawl chu a ni mai. Lo leh huan aṭanga thawhchhuah lah chu state pawn aṭanga sum huiluh theihna a ni pha lo mai ni lovin, kan state mipui eikhawp pawh kan la thar si lo.

Kan sorkar hnathawkte ngiat ang hian an DA, 28% a tihpunsak tawh hi 6%-in tihpun belh leh ta ngat ila chuan, thla khatah cheng vaibelchhe 13 vel sen belhin kum khatah phei chuan sorkar (mipui) sum hi cheng vaibelchhe 165 vel sen belh a ni dawn tihna a ni. Chutiang a nih chuan kan dinhmun tur diktak chu sorkarin a duhdana a hman theih sum a hmuh (untied grant) zawng zawng aṭanga 92% zet sorkar hnathawk leh pension hlawhah hman vek a ni dawn a nih awm chu.

‘Unitied fund’ ngei hi sorkar hnathawkte hian an hlawh atana an hman bakah kawng dang dangah pawh an chhawr tangkai hle a. An DA tihpun belh sakin he sum hlawm aṭanga 92% hi an hlawh leh pension hlawh atan chuan kal ta se la chuan 8% chauh a bang tawh dawn a. An hlawh leh pension-te pek tur bakah hian he sum hlawm aṭang hian anmahni (sorkar hnathawkte) enkawlna senso (sorkar inrelbawlna hrang hrang – establishment costs) leh an lirthei a petrol/diesel leh lubricants thun tur thleng leina atana hman a ni bawk.

Chumi piahlamah chuan mipui nawlpui eitur buhfai leinate, kawng­pui enkawl leh a tul anga siamthatna senso te, mipuiin chatlak lova electric eng an neih theihna atana kan state pawn aṭanga kawlphetha leina senso leh kawlphetha sem darhna hrui enkawlna atan te, mipui tui in tur pump chhuahna senso bakah sorkar laipuiin hmasawnna hna thawhna atana sum a rawn ruahman do let ve na atan te hman a ni bawk. An ngiat ang hi tihhlawhtlin ni ta sela chuan mipui nawlpuiin kan tuar nghal dawn a, anni (sorkar hnathawkte) pawh an bang bik hauh lovang – Mizoram mi ve tho an ni miau a.

An DA chungchangah hian Mizoram sorkar leh Assam hian 28% an punsak a, Nagaland chuan sorkar laipui tihdan angin 34% an punsak a. Meghalaya sorkarin 25% punsakin Manipur chuan 21% chauh a punsak a ni. An luh hlim a an hlawh hi ensak ta ila, Group A hlawh Mizoram sorkar aia pe tam zawk chu Nagaland sorkar chauh a ni a, Group B hi Nagaland leh Meghalaya-in Mizoram sorkar aiin an pe tam bawk a, Group C a Mizoram sorkar aia pe tam awmchhun chu Manipur sorkar a ni. A dang zawngah chuan Mizoram sorkar hnathawkte hian hmarchhak state 5 zingah a hnuaia thawkte hlawh a pe tam lawt lak vek a ni.

Hmarchhak state dangte nena khaikhinin hetiang hi Mizoram sorkar hnathawkte hlawh dinhmun chu a ni – Group ‘D’ (entry) Mizo­ram Rs. 26,772/-; Assam Rs 22,392/-; Meghalaya Rs 25,860/-; Manipur Rs 22,953/-; Nagaland Rs 24,210/-. Group ‘C’ (entry) Mizo­ram Rs 37,365/-; Assam Rs 31,036/-; Meghalaya Rs 28,100/-; Manipur Rs 40,368/-; Nagaland Rs 27,360/-. Group ‘B’ (entry) Mizo­ram Rs 51,198/-; Assam Rs 45,840/-; Meghalaya Rs 54,140/-; Manipur Rs 48,366/-; Nagaland Rs 59,736/-. Group ‘A’ (entry) Mizoram Rs 80,257/-; Assam Rs 58,564/-; Meghalaya Rs 65,340/-; Manipur Rs 71,899/- Nagaland Rs 81,462/-. Nagaland hian DA 34% an pek bakah bituk sa-in damdawia inenkawlna leh zin veivahna senso (allowance) an inpe bik a, an sang fal a ni.

Sun dinhmunin zir sela chuan sorkar hian a hnathawkte DA hi 6% tihpun belh a duh ngei a rinawm a, nakum inthlan kum a lo ni bawk si nen. Mahse, a hmalam a kan sawi ang khian sorkar sum hlawm, state sorkarin a duh duha a hman theih hi an chang fai vek deuhthaw a ni mai dawn a. Mipui mimir mamawh zualpui atana sen tur a awm lo mai dawn a ni.

Mizoram mipui zinga za zela 5 pawh tling lote’n mipui chanai zawng zawng deuhthaw an chawm bawk a, an hawp bawk bakah, an la dai buak mek bawk lai DA tihpun an la ngiat ngam hi chu zahtheih loh thlak rawng a kai tawh. State dang sorkar hnathawkte’n rit an tih em em Income Tax an chawi ve lo tihte pawh hi inhre thar sela a tha ang.