Guest writer
HC Vanlalruata
SORKAR VUAICHA
Tunhma aṭanga loneitu/ kuthnathawktute’n harsatna an tawh fo chu sorkarin a tanpui ve ta cheng a, awmze nei mang lova a tanpui fo thin vang a ni a. Phailam company lian aṭangin man to fe fe-in sorkarin thlai chi a lei nghek a; a chin hunah lo neitu/ huan neitute’n an dawng hman lova a ho der a. A chang phei chuan thlai chi emaw tiak emaw chhe lutuk, chin/ phun tlak loh an dawn thu kan hre fova, ching/ phun lova an paih tak mai mai a awm fo mai. Hetianga sorkar department thenkhatin thil an tih hian mipui tan hlawkna a awm lova, Mizoram mipui za zela 60 chuangte tan thatpuina tur a awm lova, ram tan a pawi em em a ni.
Kuthnathawktute hmasawnna atan tia sorkarin hetianga ruahmanna a siam hi kuthnathawktu nilo, Mizoram sorkara a titheite leh phairama company lian leh hausate erawh chuan an hlawkpui thin hle. An lian thur thur a, an in leh lote a tha telh telh a, an fate pawh zirna in tha ber ber leh hla tak takah an dah theih phah a. A thlai chi lei leh thlai tiak lei chhan kuthnathawktute erawh chuan hlawk pui chu sawiloh tul lovah an buaipui hah zek fo zawk a ni.
Khawvelah hian thil tih palh hi chu a awm ngei mai a. Tih palh, tih sual palh, sapin ‘in good faith’ an tih ang chi tihpalh liau liau hi chu ngaihdam pawh a harsa lova, mahse tihluih ngei mai a pawi khawih hi chu a sual dan a thuk a. Hetiang phenah hian eirukna leh tute-emaw diklo taka induhsakna uchuak a awm ngei ngei tlangpui. A hun pangngai a hmasawnna hna thlen a, thawh a, a huna thawh zawh hian ei pelhe a lo awm a nih pawhin a tam ngailo tlangpui a, chutiangah chuan a chhawrtu tur tan pawh chhawr-nah-awm a ni thin a. Chumi piah a nih hian puanhnuai thil, tute-emaw hlawk duaina leh hmasawnna hna-in a tawrh a mipui tana thil thalo a inzep ngei ngei a ni.
Kan sorkar han ti hluai ila, kan ram hruaitu kan Minister te leh hmasawnna hnathawktu department hrang hrang hotute hi mi-a nileng an ni lo tih kan hre vek a. Sorkara mawhphurtu liante phei chu lehkhathiam, mahni kalna leh zirna zawna thiam bik, chumi piahah kum tak tak daihriat (experience) lo nei tawh an ni a. Mi vantlang chunglam, mipui nawlpui aia fing leh thil hre zawk tura ngaih an ni. Chutiang a ni chunga thil an hrelo viau emaw tih tura hun inher dan pawh hre thiam lo niawm taka an vuaicha leh tlat fo thin hi hriatthiam a har ngawt mai.
A tira thlai chi lei chungchang, a chin huna kuthnathawktute thlenglo thin kan sawi kha chutiang chi chu a ni a. Thlai chin hun hre chiang ber, thlai leh buh leh bal chin dan leh chin hun thlenga a zira zir chhuakte vanga khawtlai nge, ram hruaitu leh ram hruaitu an nih theihna atana thawk rim political party worker-te thil tih khawtlai vanga hetiang hi thleng thin tih chu a hre chiang ber an ni ang. Health Department-in damdawi thi mai tur an han lei nghek mai thin nia sawite, PHC leh Sub Health Centre-a mipui hnena pek chhuah tura a thlen chuan a damdawi thih a lo hun tawh a, mipui hnena sem chhuah ngam a ni tawh lova. Hotu liante remtihna-in an tichhe leh mai ta thin ni te-in an sawi a.
Chutiang thilah chuan tute-emaw chuan a tuihang an hawp a nih ngei a rinawm a. Company-in an damdawi siam chhuah thi (expire) mai tur an thehthangna-ah hian sorkar hnathawk lian emaw a aia thu emaw thurualpui an neih loh chuan an thehthang theih a rinawm lohva. Hmeichhia amah ngawta a rai theilo ang chiah hi a ni. Buh leh bal leh thlai chi a chin leh tuh huna thleng theilo, man to taka lei a nih hian company lian leh thuneitute’n hnungthak an inhiah tawn a nih loh pawhin a karah hian Setana rimnam vung vung a inrawlh hrim hrim ang.
Mizoramah hian ruahtui hi a tlangpui-in April velah a tla tan thin a, kumin te ang March thla vel aṭanga tam ang reng taka ruahtui a tlak hi a awm zing vaklo. Engpawhnise, a changin ruahtui hi a tlak tam hunlai tura ngaih June, July leh August thla thleng pawhin a tla tlem ve zauh thin a, chutianga a tlak tlem kum chuan a tlangpuiin September leh October lam thlenga tlailam-um-pawngpar chiam deuh pawh a awm thin. Eng kum ang pawh chu ni raw sek sek, November thla aṭang hi chuan khua a hul tawh tlangpui a, tihsual palha a sur a nih pawhin harsatna siam thama tam a tla tawh ngailo. Chuti a nih chuan chiang taka kan sawi theih chu November thla aṭanga March thla thleng, thla 5 vel hi Mizoramah khua a hul a, hnathawhna hun (working season) kan neih that em em a ni.
Kum 1972 aṭanga Assembly pawh a hranga nei a, inbawl hrang ve tawh, kum 30 kal ta, 1987 aṭanga state puitlinga hlankai tawh kan ni a. Government of Assam tih chu Government of Mizoram tiin UT kan nih hnu aṭangin kan thlak a, kum 45 zet mahni a sorkar leh rorelna (Assembly) hrang neiin kan lo awm ve tawh a. Chuti chung chuan kum tina kan ram kalphung mil hian hna kan la thawk thiam mang reng reng lova, a mangan’ thlak ngawt mai.
Kum tam tak kan ram lo kaihruaia, PWD lo chang tawh thin kan ram hruaitu lu ber berte, kan engineer thiam rualte hian he hun pawimawh hi an bawhpelh kumtin a ni mai a. Kawngchhiat chungchanga chhuanlam chu “Kumin chu fur a na em a, a rei em a” tih a ni kumtin bawk. Keini angte leh thingtlang paho, Engineering College emaw National Institute of Technology emaw-a darkar khat pawh lut velo pawhin hnathawh hun leh thla hi chu kan hre ve mai a. August leh September aṭang hian kan Department lam hi lo in buatsaih-in lo in chhek (mobilise) sela, ruahtui a tlak reiloh kum chuan October thla bulah pawh an bung nghal chat hman ang a; a fur rei kumah pawh November thla bul emaw, October thla tawpah emaw hna an thawk tan chat hman mai ang.
Khua a hul ta maw tihah pawisa awm loh leh thil dang an han chhuanlam a, November a ral a, December pawh engmah thawk mang lovin an awm a, January chhovah thawh tak tak awm lo. Chet an han lak ve hi chu February leh March thla vel a ni a. April-May kan kai meuh chuan ruahpui vanawnin a nang a, pachhe kum tiam an sawi ang kan ni kumtin ta mai thin a nih hi. Hetiang hi kan nih avangin kan kawngpui a tha thei ngai lova, a chhe kum tluan a ni ber a. An siam chhun a pan lutuk a, fur khat a daih heklo.
“Duhamna hi milem biakna a ni” kan ti a, “Tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni” tih kan hre bawk a, a dik ngawt mai. Mi duham leh pamhamte avangin kan ram hian hma a sawn thei lova, kawngpui tha a nei thei lova, buh leh bal leh thlai lama intodelhna kawngah a hnufum phah a, kuthnathawktute pachhiatna-ah a hnuk lut a. Fingvar vak lova ngaih pawh sum huiluh thiam em emte hian kan ram hi an tibawrhbang mek a ni. Kawng laih, kawng siam, enkawl, in sak leh lei dawh reng rengah pawh a huna hna thawkzo aiin a vuaicha apiang an hlawk a, revised estimate hmangin sum tam tham an siam a, a theifa-in an insem mai a. Hmasawnna hna thawh chhia leh a huna hman tangkai hman loh tura khawtlai avanga tuartu mipui erawh chu kan ekcheh thut tlawk tlawk mai a nih hi.
Hna thawh huna hna thawk theilo sorkar leh department, ram hruaitu leh sorkar hotu vuaicha lutuk hi kan tuar tlawk tlawk ang a, mipui hian kan hlahthlem kumkhua mai dawn em ni?