Guest writer
HC Vanlalruata
INTODELH
Vailen hma khan Mizote hi kan intodelh a, kan pi leh pute kha an khawsak a hniam leh hautak loh vang bakah, an eikhawp thar tur a taima taka hna an thawh vang a ni ber a. Chhungkaw tin an intluk tlang pet pet a. An khua a harsatna bik neih avanga tanpuingaite chu khawtlangin an khaichhuak thin. British sorkarin min awp hnu pawh khan hun rei tak chu intodelh thawkhatin kan awm a, vai buh ei kha zahthlak leh tlawmthlak a ngai tam tak an la awm a. Tukluih kuli leh a thlawna kawngpui sialte kha an phurrit zual chu a ni mai awm e.
Kum 1958 chho velah, kum 48 dana Mizorama khel lova lo thleng thin, Mautam tampui mitthi a lo thleng a. Mizorama thlawhhma latute kumtluan a thawhrim rah, an buh leh bal thar tur chu zankhat thilthu-ah Mautam sazu rualin an ei zawhsak vek hlawm ta mai a. Khatihlai kha ‘Mizo District’ niin Assam state chhunga district pakhat a ni. Mautam tampui mitthi lo thleng tura Mizote’n an sawi kha, India ram leh Assam state mithiamte’n an awih hauh lo mai a, mautak a rah a, chumi rah an ei avanga sazu puang thut kha an la hre ve ngei lo an ti.
Assam Chief minister leh hruaitu dang lokalte hnena Mizo Union leh tam do pawl hruaitute’n an lo thlen pawhin an ring lova. Mipuiin buh eitur an neih tak lohvah kha chuan an rawn che ve tho na a, mipui chhuanchham an rawn tanpui hun kha a tlai tawh a, an tanpuina kha a tlem lutuk bawk. Khatih hunlai a Mautam tampui tuar ngeiin an sawi ka hriat chu, bawkbawn rah tlate hi sazu-ah a chang zel mai a ni an ti a. An riltam lutuk tamchhawl khan an hmusual a nih ngei a rinawm a, an tawrhna kha rapthlak tak a ni.
India sorkar leh Assam state sorkarin min ngaihthah a hriatna leh nuhrawn hrawn anga inhriatna chuan mahni ro inrel hranga zalenna duhna chi tiak tawh chu a chawm duah ta hluah hluah mai a. Chumi kal zelah March ni 1, 1966-ah MNF chuan India laka zalenna puangin rambuai a intan ta a. Rambuai lai hian MNF hnam sipaite leh India sipaite an inkap satliah mai a ni lova. An inkahna karah mipuiin nasa takin kan tuar a, Mizote intodelh lova kan awm hun a lo intan ta a nih kha.
Mautam tampui mitthi-in min nuai hnu lawka ram a lo buai khan, MNF-te beihna hmanrua atan khaw-khawm (grouping of villages) kalpui a ni a. Khatih hunlai a khaw-khawm dan tur ruahmantu atana sorkar laipuiin a hman ber, S.K. Agnihotri, IAS sawi dan chuan Mizoram mipui za zela 80 zet chu an khua atanga sawn chhuakin, khaw lian deuhvah sawikhawm an ni a. India sipai tha chakna hmanga khaw-khawm an kalpuina hmunahte hian an chenna in bakah, ramhnuai sipaite’n an tha chakna atana an hman hlauvin an buhzem zawng zawng halsak vek an ni.
Chu mai a la ni ta lova, kawr hakthlak tur pawh ken phal a ni lova, khaw tam takah chuan an khawmna tur khua an pan dawnin kawr lo hak thuahte pawh an phelhtir a, an halsak leh vek a ni. Ni hnih/khat bak eitur pai an phal lova, an va mikhualna khua-ah khan chhungkhat laina nei vannei deuh an awm a, hmelhriat nei hauh lova va tlu lut ngawt pawh tam tak an awm ang. Khatih hunlai a Mizorama IAS officer Assam Chief Secretary nihna hial a hnu-a chelhtu A.S. Jaffa khan khaw-khawm avang hian Mizo khaw nawmna tihchhiat vek a ni (Romance of the Mizo village was gone) a ti hial a ni.
An khua leh an huan thlai, ran te leh an lo an kalsan a ni satliah lova. Progressive and Protective Village (PPV) ti a sorkarin a vuah, khaw hrang hrang an khawmna khawchhung a sipai inkulhna chu, hnam sipaite’n an beih theih lohna turin hlawh nei lova hungtir an ni a. Thlawhhma la thei lovin an ‘curfew’ hnan a, pawipang engemaw ti tur tak ngial pawhin sipaiin lehkha an siamsak loh chuan khaw chhuahsan leh luh an khapsak a. Lo an neih theih loh avangin Mizo hnam chu intodelh lovin a lo awm ta a; India sipai atta per, giu (ghee) leh chawhmeh dang it ngawih ngawih tura kharkhip an ni.
Chutiang a nih mek lai chuan kum 1972 atangin Assam a district council/district pakhat ni thin chu, khatih hunlai a kan politician khabe themthiamte sawi dan takin ‘UT tha mi’ dinhmun pek a ni ta a. Mizoram chu sorkar hrang leh mipui thlante thutna Assembly hrang neiin a lo awm ve ta a. State puitling ni lovin, Mizoram awptu Ministry of Home Affairs sum chu UT dangte ang bawkin a zenpui ve ta a. India laka inlakhran duhna thinlung tihreh tumna avangin, sorkar laipui chuan sum a ren hauh lova, eirukna lian pui pui pawh a hmuh kan lui ta zel a nih kha.
Mizo mipui pawh a hma a hrehawm thei ang ber a bawm tawt eltianga khung ang mai leh, chaw-kaw-puar ei khapsak a hrem, talhfiak nena riam bakah an duh thala an kut ramin an thah mai mai kha kan ni a. Chutiang kan nih lai chuan thenkhatin duh thal takmeuhva sum an han siam thei ta a, sum duhtawk a hmang thei chin kha chuan an helh awl awl a ni ber mai. Ka tehkhin ber chu naupang kan hrem a, dim baksak lova kan vuak zek hnu-ah bualinah kan khung a, engemawchen tui leh chaw kan ngheitir a. Chutah kan la chhuak a, eitur tui chitinreng pe-in, duat sa lohvin kan duat a; a duh ang thal pawisa kan pe bawk a. Chutianga tih chuan tu naupangin nge tlin ang a, duatsual lohva awm theih ang?
A hmalam a kan sawi, tampui mitthi avanga intodelh chu sawi loh, vai buh ring lo thei lova khaw-khawm hmanga nekchep kan nih mek lai a UT kan nih chiah atang khan Bible-in ‘sual tinreng bul’ ti a a sawi ‘tangka sum ngainatna bawih’-ah kan tang nghet ta hle mai a. An sum hmuh dan a dik leh thianghlim lam ngaihtuahna nei hauh tawh lovin, mihausate chu kan intlawnsiak ta huam huam mai a nih kha. Chu chu tun thleng hian kan thlah thei ta lova, khawtlang hruaitute chu sawi loh, kohhran hruaitute pawh an bang lo. Kohhran pui, kohhran hmeichhia leh thalaite inhlawhna hlawk tham tak siamsak theitu officer kha, khatianga a tih theih nachhan chhutpui ngam leh hnawl ngam kan awm tawh lo reng reng.
Thlawhhma la thei hauh lova min kharkhip a min khuahkhirh hnu kum tam vak lo a lo liam hnu-ah chuan, Zobuh ngat ei tum reng kha pialtlepa liluh tum ang mai a lo ni ta. A sur-a-sa hnuai a kawla ni chhuak chhiar a mahni hawp khawp thar ngei ngei tum thinte khan, khuahkhirhna hnuaiah chuan an ti thei ta miau lova. Rambuai boruak chhah lutuk a zia-awm tak hnu leh, keimahni pual sorkar, ‘Government of Mizoram’ kan han neih takah khan, sorkar laipui sum phai thei lo ni a ngaih chu a chenin a thei fa chuan an chen ta a nih kha.
Kan ram a lo bua tawh a, rei tak thlawhhma la thei lova khuahkhirh leh chawmhlawm ang reng (sa-tahchhuak-pek ang chauh pawh ni se) a kan awm tawh avangin, tunhma nun kan pha ta lo hle a. Lo neih a hlawk tawh lova hriatna leh, chu ai chuan politics lama kal a, khelh fuh hlauhva therhlo eng engemaw kan ban phak chuan a hlawk ta zawk miau mai bawk nen. Diktak chuan kumtluan mai a a sur a sa hnuai a hlothlawh atanga buh leh bal leh thlai thar chhuah ai khan, LAD hnuaia thla khat pawh tling lova step rem leh tuihawk luankawr siam khan sum an hmu tam zawk ta daih a, rethei bakberh tan phei chuan duhthlan tur chu a chiang mai.
Chu politics chhe-mi chuan he hnam hi intodelh lo tur hawi zawngin a hruai ta zel a. Mahni thiam leh tuina lam zawnga kal ai chuan, tlemte thawh a sum tam tak hlawhchhuah duhna salah kan tang rei ta hle a nih hi. He kalphung hi chuan ram leh hnam intodelhna lam a hawi mawlh lova, kutdawh thuthlung leh tam hruai lam hawi a ni chiang hle. Khawvel pawhin a hriat lar, India dan hremi (jurist) ropui Nani Ardeshir Palkhivala khan, “Kan tu leh fate’n mi thilpek an dawn hi chhungkaw intodelhna kawng hawi a ni lova, kan tu leh fate’n hnathawh nei a, sum an thawhchhuah hi intodelhna intanna a ni zawk,” a lo ti reng a ni. (Palkhivala lehkhabu ziah – ‘We, The Nation’ leh ‘We, The People’ chhiar tawhte chuan in hre ngei ang.
He hnam hi kan intodelh dawn chuan hna kan thawh a ngai a, kan thawhchhuah ngei a kan intodelh a ngai. Khawvel ram ropui leh hausa ber ber pawhin an mamawh engkim chu an thar chhuak lo tih kan hria e. United States meuh pawhin chhangphut buh (wheat) hi Russia leh Ukraine atangin a la lut a, tuialhthei pawh Gulf ramte atangin a chaw lut a ni. Chutiang chiah chuan kan tharchhuah leh chutiang kan sawngbawl atanga kan siamchhuahte kan hralhna atangin kan thar/ siamchhuah ve lohte chu kan lei ve mai ang chu. Chumi atan pawh chuan pumpelh a awm lova, hna kan thawh a, kan thawhchhuah a ngai tlat.
Chawmhlawm ni kumkhua tur chuan he ramah hian he hnam hi dah kan nih a rinawm bik loh. A ram chhengchhia te, inkalpawhna harsa te hi chinfel theih loh a awm lo. Lirnghin rengna hmun leh khawvel sorkar lianin Indopui pahnihna a an hneh a an rahbeh tawh, Japan mipui an dinchhuah theih a, hmelma ram hlirin an hual vel bakah leido nei reng Israel ram (Mizoram tiat lek ve ve) te an dinchhuah a, an ropui theih chuan kan ti thei ve ngei ang. Mahse, Phungpuinu-in kan pu Chhurbura hnena a zawrh, kan pu-in a pawm tak loh ang kha kan mamawh a, sekibuhchhuak hi hnam damna a ni lo. ‘Tha ngai’ hmanrua leh thluak hi hnam damna leh dinchhuahna zawk chu a ni.
Kan aiawh tur ram hruaitu atana kan thlante leh mipui tana thawktu hlawh tha tak nei a chhawr sorkar hnathawkte hian kumtina sorkar laipui atanga Mizoram hmasawnna tur sum lokal hi insem a eiru riral mai lovin, khulamin min pek chhan ang ngeiin hmang ta sela. Kan ram hmasawnna ruhrel, kawngpui tha, lo leh huan ram tuipekna tha tawk, thlai thar dahthatna leh a hralhna lam (thlai sawngbawl a man to zawka hralh thlengin) hi tih tak takin tipuitling tawh se la. Intodelh tura a tak a beihpui thlak pawh a awlsam ang. Kan theihna leh thiamna a in ang lova, kan thiamna leh theihna zawna theihtawp kan chhuah theuh chuan kan intodelh thei tih a chiang.
Mahse, hnathawk lova phone hmai hlai hmanga nileng zankhua deuhthaw a mi sawisel peih kan tam chhung leh, kuthnathawktute thawhchhuah sa lu tihai thei tlem a tel avanga kan mansak buaih buaih reng a, kan ram hmasawnna tur sum kan eiruk zawh deuh reng chhung chuan kan intodelh hauh thung lovang. Kan mamawh chu sangha man sa inpek ni lovin sangha man dan inzirtir leh zir thiam hi a ni zawk.