Guest writer
HC Vanlalruata
SORKAR leh KOHHRAN/ PAWL
Kan sorkar lo hrawn tawhte hian sorkar an nihna-ah hian ngaihdan fel nelh nawlh nena thutlûkna siam an nei tlem tawh khawp mai a. Ram hruaitu ţha chuan ram hruaitu dinhmuna a din theihna atan a thlantlin a nih hma pawhin, ram hruai dan tur fel taka duangin hmathlir a nei tur a ni a. A hmathlir (vision) tihpuitlin theih dan tur pawh a duang lawk vek tur a ni. A hmathlir tihhlawhtlin dan tur kawngah mithiam (expert) rawtna a ngaithla tur chu a ni tehmeuh mai a, a pawng a pui a mi, a râwn zau lutuk chuan ram hruai tlaklo a ni a. Mi tam zawk leh pâwl lian deuh duhdan zela kal ching hi khawvelin ‘hruaitu’ atan an pawm ngai lova, hruaitu ni pha lovin zuitu a ni chauh zawk.
Chief Minister hi UT hunlai aţanga chhutin 4 kan nei tawh a, Kum 1987-a State kan nih hnu-ah chuan Pu Laldenga’n reilote tak tak, sorkarna a chelh bak chu Pu Lal Thanhawla, Congress leh Pu Zoramthanga (MNF)-te’n sorkarna an inchan chhâwk a, midang an la inrawlh ta rih lo. Pu Laldenga khan hun reilote sorkarna a chelh chhung khan, sorkar mawhphurhna leh tihtur a hre chiang hle a, a sawi chhuak bawk thin. Sorkarin dân rorèlna (rule of law) a kengkawh ang a, mimal zalenna rahbeh chu mipui sorkar thuthlung kalh a ni tihte, dân hmaah chuan tupawh an intluk vek a, a tam tam thuneihna lekna tur a ni lo tih a sawi thin. A hunlai khan mipui tam berin kan la man pha lova, a tlák phah ta mai reng a nih kha.
Pu Laldenga’n, a sorkarin policy thilah kohhran emaw sakhaw pâwl emaw a râwn dawn loh thu a sawi a, “Kristian kan râwn chuan Hindu, Muslim leh Sikh te râwn vek an ngai ang,” tiin a sawi a nih kha. Kha kha (a bik takin a hunlai khan) kohhrante’n an pai ţawih thei hauh lo mai a, mipui mimir pawh chutiang tho chu kan ni awm e. Tuna BJP sorkar a RSS, VHP leh Bajrang Dal tih vel (Sangh Parivar pâwl hrang hrang) inrawlh ţha ti lo leh duh lova au ring ring hian, Kohhranin a duh thála sorkar a khalh hi an duhdan zu ni lawi a! Chutiang chiah chuan kan tlawmngai pâwl lian leh kohhran hian sorkar hi an duh duhin hnângvâra hlingin an kai tawh mai niin a lang fova.
Mizorama sorkar kan hrawn tawhte thiltih dan hi kan ngaihtuah let ta ila. A chunga kan sawi, kan rama sorkarna chelh rei ber pahnihte hian ruihhlo do kawngah dân ang taka chét a harsat thu leh dân pel deuhva chét a ţul chang a awm thu hi, tlawmngai pâwl hruaitute leh mipui hriatah an sawi ve ve tawh a. Pawi tak a ni. Tlawmngai pâwl lian leh kohhran lian thu leh an duhdana thutlûkna an siam hi kan hre ta nual a, ram hruaina kawnga thu lian thamah pawh, anmahni-in thutlukna an siam ngam ngai meuh lo. Chumi piah lamah chuan sorkar zawk hian kohhrante leh tlawmngai pâwl liante hi a tlawnin a tlawn a ni berin a lang fo.
Sorkarin a râwn satliah lova, a chhawr chang a awm a, sorkar hnathawk hlawh nei, dân kalha thil an tih a dân anga hrem theihte ni lovin, tlawmngai pâwlte a chhawr zing ta hle mai. Sorkarin sum tam tak sênga a enkawl mek leh, ruihhlo leh ruihtheih thil dang dona kawnga a kut leh ke ber tur, Police leh Excise and Narcotics department ai mahin, hemi lamah hi chuan tlawmngai pâwlte a ring zawk ni tur a ni a, sorkar hmasa aţang tawh khan sorkar sum an pe tam tawh hle mai. Sorkar hian a tak a a tihpuitlin theih loh tur khapna dân a siam a, a dân kengkawh tura sorkar chhawr lai ni lo, tlawmngai pâwl a hmang rim zawk ni a lang hi khawi ramah mah an tih ve a rinawm loh.
Hetianga sorkarin thil a tih avang hian thuneihna neitu ber hi tunge tih hi Mizote’n kan hre ta meuh lova. Eirawngbawlna gas khawihchingpen chingte hi Food, Civil Supplies and Consumer Affairs department hnuaia Legal Metrology hnathawkte’n an man a, an hrem tur nge Central YMA hruaitute? Ruihhlo leh Zu hi Excise & Narcotics leh Police department mite man tur nge, SRS leh veng/ khaw hrang hranga YMA/ JAC duty te? ILP dik lo kawlte daptu tur hi Police nge YMA/ MZP te? Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, 1985-in kawl a phal leh an mante dahna tur fel taka a duang chung a, phalna a pek reng reng loh (SRS etc)-te’n an lo kawl ve ţeuh chung a tuma’n an man ngam si lo hi engvang nge? Zawhna a tam a, chhanna erawh chu a vâng pharh mai a, dik taka chhang ngam phei chu Mizo zingah an vangin khawvàr lam arsi ang pharh an ni ang tih a chiang.
Ruihhlo leh zu do lam mai a ni lova, eirawngbawlna gas khawihchingpen mai pawh a la ni lo cheu. Zirna lam (education)-te, tuihna humhalh lamte, kawng enkawl chungchangah leh sorkar department hrang hrangin an thawh tur ang chi hrang hrang engemawzatah, department-te hian anmahni a thawh an zuam ta lo niin a lang a. Central YMA nen inhriatthiamna thuthlung (memorandum of understanding) an ziak ta nual mai. Tlawmngai pâwl tel lova hna thawk thei lova an inngai ngawt mai hi kan sorkara mawhphurtute hian tlàwmah an la lo chu a ni àwm phawt a. Department hotu, an thawhna lam hneh taka thawk thei tura thiamna sang tak tak nei a, ţha taka hna an thawh theihna tura hlawh ţha tak leh a behbâwm sum leh pai hmang theite’n phungbawm an sawm chamchi mai hi chu a mualphothlak khawp mai.
Ni e. Department tam ber hi mipui thlâwpna tel lo chuan an thiltum tihhlawhtlin kawnga harsatna nei thei an ni vek tih kan hai lo. Entirna’n Police-in misual an man kawngah mipui thlâwpna an mamawh a, VC/ LC leh YMA branch nena thuthlung ziah kher erawh a ngai lo. Lo/ huan neih kawngah lo/ huan neitute leh Agriculture leh Horticulture department an thawhho a ngai. Mipui thlàwpna (cooperation) leh mipui nena thawhhona (coordination) hi tlawmngai pâwl nena inhriatthiamna thuthlung ziah nena ‘bûk lung’ khata khai chi chu a ni hauh thung lovang. Inhriatthiamna thuthlung a ziahpui hian sorkar hian a hna a tlin lohzia leh a népzia a mualpho mai zawk a ni.
Kan tunlai dinhmun i thlir teh ang. Police silai keng, sorkar dailuah ei ngat (armed Police) battalion 8 kan nei a, battalion khat chu Assam-ah an awm mek. Hei bakah hian Police Station leh outpost engemawzat kan nei a, Police unit dang dang (district 11 a awm bakah) kan la nei. Chuti chunga ţhenawm state nena kan ramri hmun tam ber, ven ngun pawimawh lai ber ber a thuneihna tak tak nei lo leh thil an tih dik lohva dân anga hrem hleih theih loh, village level task force kan la dah ţeuh mai hi chu felhlel tak a ni. Hlawh nei a chhawr, ven ţul véng tura lak (recruit) ngei hian ramri ven a hun hle tawh a, thingtlangpa leh thingtlang tlangvalte chu an thlawhhma lamah ţuan tawh lul teh se, eitur lamah kan chhuanchham hlauh dah ang e.
Mizoram sorkar hian mipuimimir hi min duat lo ngawt mai. Tlawmngai pâwlte chu a chhawr a, thuneihna pawh engemawchen a pe a, sum tam tham takin a vur thlazen bawk a; chu chuan kan ramah ngei hian harsatna min thlenin, dân rorèlna thuthlung chu rahbehin a awm mek a nih hi. Chutih lai chuan mipui mimir dinhmun hi kan chhut ngai em? Sorkar hmasa hun laiin khawtin-vengtinah kawngpui siamţha-in, mipui vantlang kan hnatlang suau suau a, hlawh min pe hlei lova, kan hlawh chhun chu PWD lamin thingpui inna an tum kha a ni mai awm e.
Tunah hian inring hman hauh lovin sorkarin mipui min kharkhip a (sawi lawk miah lovin March ni 22, Pathianni aţangin). Hripui lèn vang leh mipui tawrhna venna atan a thiltih a nih chu kan hria e. Kan hriatzia chu thingtlâng lama kuthnathawktute’n an aia sum nei zawk tura ngaih, mahse inkharkhip avanga chhuanchhama awm thei ni a an hriat, khawpui a an unaute tana a thlâwna thlai leh thei an rawn hlan hian a tilang chiang a. An inluahtute inluah man thing duh ta lote, naupang te te leh upa tak takte an robâwm sawhkeh a midang tana luangchhuakte kan hre tam hle a, Mizo nih pawh a nuam thar leh ţhin.
Hetiang a nih lai hian kan sorkar hian mipui mimir retheite tan hian electric chhit man a tito mek a, tui hman man a sang uchuak ta hle bawk a. Sorkar hian sum harsatna a hmachhawn mek tih kan hria e, mahse, amah (sorkar) aia pachhia, hetiang hun khirh a lo thlen tâk a sawrfu leh zual tur pawh awm lo khawpa retheite tan hian, eng malsawmna nge a thlen dawn kan lo thlir reng e. Tlawmngai pâwl liante hnena malsawmna a vur ang erawh chu tuma’n an beisei pha-in a rinawm thung lo.