Guest writer
HC Vanlalruata
TUAI VANGA BUAI
Tunhma aṭanga ngaihdan vawn reng ka neih ngheh tlat chu, mihring nunphunga that leh that lohna (morality) chungchangah hi chuan dan siam (legislation) hmanga inkhap a chi ngai loh tih hi a ni. Pathian thil leh Kaisara (sakhua leh khawvel) thil hi thliar hran ngei ngei tur a ni a, chu chu sakhaw thila zirtirna kan dawn dan pawh a ni. Kan ram a kan buaipui lian tak zu chungchang hi ‘morality’ huang a ni a, khawvel sorkar lian, a bikin Kristian tamna ramte chuan, dan hmanga khap hi an sim vek tawh.
‘Morality’ thil tho, neih in ang inneih phalna chungchang leh hetiang mite nunphung hi duh lova hrem theihna tura dan siam ang chi hi ngaihtuah chian ngai tak mai a ni bawk a. Keima mimal ngaihdanah chuan, an mimal zalenna-ah ka dahsak mai a. Neih in ang lo inkawp satliah emaw, nupa ang deuhva lo awmdun te pawh ram dan siam pawl (Parliament/ Assembly)-in dan siam a, chu an dan siam hmanga hrem kher a ngai lemin ka hre lo. Kan fate leh unaute chanah han dah ila, dan hmanga rei tak tan in a tantir chu kan duh hauh bik lovang.
India rama court sang ber ber pawhin ka ngaihdan ang deuh hian thutlukna an lo siam tawh a. Neih in ang awm dunte hremna Indian Penal Code (IPC) section 377-na chungchangah hian kum 10 ngawt mai tanin (jail) a tantir theih a ni hi Naz Foundation (India) Trust chuan duh lovin Delhi High Court-ah an zualko a. Kum 2009 khan Delhi High Court chuan, mihring puitling duh ve ve inkara mipat-hmeichhiatna hman khap a, hremna pek hi India Constitution article 21 kalh a ni a ti a.
He thutlukna hi Supreme Court-ah khinlet a ni a, Court sang ber chuan hetiang thil hi court thuneihna ni lovin Parliament-in dan a siam tur a ni a ti. He thutlukna hi neih in ang inkawp duhte’n khinglet lehin Supreme Court Constitution Bench (Chief Justice Dipak Misra, Justice A.M. Khanwilkar, Justice D.Y. Chandrachud, Justice R.F. Nariman leh Justice Indu Malhotra te thutna) chuan thutlukna hmasa chu thiatin, September ni 6, 2018 khan IPC section 377-na hi a thiat then ta a. Ran laka mipat-hmeichhiatna hman khapna chu a paih lo thung.
Hetianga kan sawi chhan chu mimal zalenna (personal/individual liberty) dan hmanga rahbeh hi a dik lova. Pathian leh khawvel mithmuha thil tha lo (immoral) ni a ngaih erawh chu kohhran leh khawtlangin a endawng a thiang a. Pawl leh kohhran huangchhungah hrem theih a ni tur a ni (an pawl/kohhran duhdan leh zirtirna kalh a nih chuan). Dan siam a, Police leh sorkar department-te’n dan hmanga an hrem a, tanin a intan tir chi a ni lo. ‘Moral issue’ a ni miau a ni. Helai tak hi sorkar thil, ram dan leh sakhua leh khawtlang dan chawhchawrawi loh a pawimawhna lantirtu a ni.
Mi’n zu a in hian dan a bawhchhe ngawt lo. (Mizoramah erawh chuan dan siam pawl – Assembly -in zu khapna dan an siam a, sorkarin a kenkawh miau avangin zu in hrim hrim pawh dan bawhchhia an ni). Zu khap hauh lohna ram/state-ah pawh mi’n zu a in hnu a buaina a siam a, tharum a thawh chuan ram dan hmang a man a, hrem tur a ni thung. Buaina siam leh tharum thawh a, mihring emaw ran lakah emaw pawi a khawih chuan dan a bawhchhe tawh a. Ruilo hailo pawh ni raw sek sek, hrem tur a ni.
Hetiang kan sawi avang hian neih in angte an innei/inkawp hi kan remtihsak tihna emaw, kan sawi mawi emaw tihna a ni lo. ‘Moral law’ zulzui a ngaihhnathiama ngaihdam tur a ni kan ti hek lo. Ram dan hmanga na taka hrema tanin a rei tak tantir tur chi a ni love, kan ti mai zawk a ni. Entirna siam ta ila – kan kohhrante hian Pathian leh kohhran hriatpui leh pawmpuina ni lova inneih hma emaw innei si lova mipat-hmeichhiatna hmangte hi rang takin kohhran danin a phuarin a hrem thin tih kan hre vek. Kan naupan lai khan kohhran dan thianghlima innei fel vek tawhte pawh, an fa hrin hun an chhut a, thlakimlo deuh a piang nausen damkhawchhuak si te thleng khan an phuar leh thin.
Chutiang khawpa helam kawnga kohhran thikthu a chhiat hle lai leh, kan kohhran leh khawtlang inenkawlna kawnga kan duh fir viau lai hian, hun engemawti aṭang khan patil leh tuai hi an huangtau sawt ta em em mai a. Kohhran thurin kalh a che te lakah leh, khawtlang inthununna kan duhtui avanga ziah loh dan siam palzama palzut tute laka kan thikthuchhe hle thin kha a lo zal ta hle mai a. Hetah hian inphingchil lam kan sawi lova, sakhua/kohhran thurin leh inthununna dan kalha che te kohhranin a huangchhunga a hrem leh khawtlangin tha lo a tih ngei, tihluih chingte tharum tel lova zilh chungchang a ni kan sawi ni.
Eng hun emaw lai aṭang khan khawchhak lam film-te kan en tam a, a changtupa, kan Mizo hmeichhiate’n an ngaihsan leh ngaihzawn rawn te kha, keini Mizovin ‘tuai’ kan tih ang tur chi (an hmel, incheina leh chezia hrim hrimah) kha an ni ta hlawm a. Chhiartute’n in lo chik ve emaw? Khatih hunlai chho velah khan kan Mizo mipa zaithiamte pawh kha ‘aw pa tak’ kan tih ang ni lovin, an hmel hmuh loh phei chuan hmeichhe aw emaw tihtur a sin rit ret deuh vek an nih kha. C. Sanga’n Mizo mipa aw diktak a rawn larpui leh takah khan mimal taka lawmthu hrilhin ka chibai ve hial a ni.
Kan kal thui zel a. Mizovin ‘tuai’ emaw ‘tuaipheng’ emaw kan tih, mi thenkhatin ‘pherh’ an tih bawk te kha an huangtau ta tual tual a. Local television channel-ah te (mipui en duh a nih vang chhuanlamin) an kawm ta hlawm a. Tunhma a khawtlanga an kimki viau thin ang kha a ni ta lo. An lar phahin an inhria a, an zak hauh lova, an inchhuang zawk tih a lang reng bawk. Khawtlanga an inkiltawih a, inthup hram hram an tum hunlai letling thawkin tunlai-ah chuan an inpenparh ta a. Zah chu sawi loh, Pathianin a siam dan ang pangngai a nungte aia chungnung emaw an inti ta hial niin a lang a, an zak tawh hauh lo.
Thenkhat hi an duhthu vang reng ni hranpa lo, mithiamte sawi dana ‘hormone imbalance’ avanga an nihna ang ni lo emaw inti an awm a. Tunhma chuan hetiang an ni chung hian an inthup hram hram thin. Hun a lokal zel a, kohhran leh khawtlangin an dodal nasa lutuk tawh lo tih hria-in an huangtau ta zel a, tun hi kan thleng ta a ni. ‘Tuai’ kan tih tam tak hi saptawnga ‘transvestite’ an tih mai, mahni nih lohna zawk inthuam dana inthuam leh hmeichhia anga aw nem mai kha an ni satliah tawh lova. Mipat-hmeichhiat thilah pawh mipa ni reng chunga hmeichhia anga awmin, an neih ang nei ve mipate an it ta hial a, chutih laiin mahni mipat pui mutpui pawisa lo pawh an lo awm ta zel bawk ni.
Chumi piahlam chu nasa takin kan hmachhawn ta mek a. Kristiante thurin innghahna Bible-a kan hmuh anga Pathianin a huat ber zing ami angin an khawsa satliah a ni ta mai lova, mi zawng zawng hmuh theih turin video te siamin tlangzarh a lo ni ta hial a nih hi. Genesis bung 19 chang 1-28 kan chhiar chuan a chiang em em a. Sodom leh Gomorrah khuate Pathianin a hrem dan chu kan hre vek mai. He Bible chang avang hian ‘Sodomy’ tih hi ‘leilung dan ang lova inpawlna” (mipa leh mipa emaw hmeichhia leh hmeichhia inpawlna) tia hrilhfiahin saptawng dictionary chuan a hmang hlen ta a nih hi.
Piansual vang emaw, hnam leh khawtlang nun lo danglam vang emaw a leilung dan leh Pathianin mihring a siam, dan kalh a khawsate chunglamin a duh lohzia leh an chunga rorelna/ hremna a lek natzia chu Sodom leh Gomorrah khaw mite laka thinrimna leihbuak a nih dan hian a tichiang em em a. Mei leh kat hmangin khaw pahnihte hi tihchhiat vek a ni a, a mi chengte pawh an mang vek niin a lang. Pathian mi tirh (mipa)-te lo riahpui tuma Lota in kawta mipa rual kalkhawmte chu an mit tihdelsak an ni phawt a. He’ng khaw lam ngai a, a hawilet avang ringawtin Lota nupui pawh chikhawnah a chang hial a nih kha. Chunglam hian hetianga leilung dan kalha chetna hi a va haw awm tehreng em!
A hnu a Lota fanu pahnih, an pasal hualte kalsantute’n anmahni hringtu pa ngei ‘uain’ (zu) hmanga hrai rui a, an inpawltir a, Lota thlah kal zel tur an hrin phah khan, chunglam hremna an hmuh awm Bible-ah kan hmu lovin a lang thung. Mizoram Kohhran hruaitute chuan anmahni hringtupa zu hmanga zan hnih a zawna an hrai rui tih an hriat hian zu hi khap ngei ngei tur a ni an ti ngeiin a rinawm. Zu hua a, theihtawpa dotu kohhran hruaitute kan nei mek a, Bible chhiar a Pathian thikthu tihchhiatna ber zing ami, neih in angte ualau satliah pawh ni lo, mitin deuhthaw en theiha an inpho chhuah aṭanga ni tam a liam hnu hian ‘morality’ lama kan hnam nun kaihruaitu leh kohhran leh rinna humhalhtu tura ngaihte chu nghavawk hram an sawi ang maiin an la ngawi ta reng mai.
Kan khawtlang nun vawngtu tur pawl hruaitute leh Bible thu hmanga thlarau lama min kaihruaitu tur kohhran hruaitute kan zawh duh chu hei hi a ni – Mihring/leilung nihphung pela zahpuiawm tak leh, kan Kristian rinna kawnga chunglamin a duh loh em em thilti mek a, an thiltih lai thlalak che thei thehdarha awm mekte’n, tawngkam tha takngial pawha zilhhauna an tawk lo leh demna thuchhuah pawh kan nei thei ta lo hi. Eng kan ti ta nge? Chutihlai chuan sorkar hun hmasa lama an lo phal leh sorkar pawhin phalna mai ni lo, sum leh pai pawha vaibelchhe tela a tanpui thin tawh ni si, luhai theihna tlemte pai, Mizoram kuthnathawktute’n bek a thlan tui luang zawih zawiha an tharchhuah aṭanga siam man hmak hmak a, a zuartute thubuai siamsak a, hrem tura kan tih si chhan hi?
Khawngaih takin min chhang teh u. Tlema mihring lu tihai thei hi nge kan ngaimawh zawk a, Bible-in a ziah dan kan hmuh anga Pathianin a huat em em hi? Kan hmangaih tur leh kan huat turah hian kan kohhran leh khawtlang hruaitute hi an chiang vak lo niin a hmuh theih. Bible in ei lo tura a tih reng reng loh uisa ei haw em em a, ei lo tura min hrilh vawksa hmanga kohhran ruaitheh luih luih reng kan nihna aṭanga kan inteh meuh chuan kan ho khawp ang. Kohhran hian Bible-in huat tur dik a tih kan huat hunah leh, khawtlang hruaitute’n kan hnam kalsiam a huat tur a tih diktak kan huat hunah, he ram leh hnam, khawtlang leh kohhran hi a kal dik chauh ang.