Guest writer
HC Vanlalruata
AFC PUAL CHHIAH AWL
A tul miau si avangin bank-a pawisa a pung awma pukin in an sa a. An in sakna bungraw man chu Mizoram chhung leh pawn lam a inthlau em em a. Dik tak chuan phairam hla vaklo-ah pawh Mizoram a bungraw man chanve deuhthaw-in a tlawm a. Tlema hla deuh hretah phei chuan Mizorama thil man nen chuan intlawm hleih tak a ni. Chhungte emaw thiante emaw rinchhanin truck-a bungraw zu phurh a, diesel man tum pawhin nasa taka pawisa hum theih a ni dawn a. Mahse, Taxation department lamah Way Bill emaw hmanga chhiah chawi lova bungraw lakluh theih a ni tawh lo.
He thil hi mirethei apiangin an tuar a, kan sorkar hian Mizoram chhunga bungraw man hi a bithliah thei lova, a bithliah ngam bawk si lova. Chuvang chuan loh theih lohvin kan state thenawm lawka Rs 100 man lek kha Rs 200, Rs 300 leh Rs 500 lai te’n kan lei ngei a lo ngai ta a. Mihausa leh rethei inkar a zau ta tual tual mai a ni. A hausa leh sumdawngte chuan thil man an duh tawk tawkin an chhiar a, an hlawk thur thur a, mipui mimir rethei zawkte chuan kan thawh chhuah kan khamlo tual tual a, ka rethei ta telh telh a. Sawr fu leh chuan’ tur awmlo khawpin sawr fu kan tawk a ni.
Hralh sum tur ni hauh lova state pawna kan lakluh ve tumin sorkarin chhiah rip tak min chawitir a. Sumdawnna, hralh leh tur a ni lova, mahni in sakna atan liau liau hman tur a ni e tih chuan tunhma kha chuan chhiah chawi lovin a lakluh theih thin a. Taxation department aṭangin way bill kan la mai thin. Mahse, hei hi tihtawp a ni ta a; mahni in sakna atan tak taka bungraw lakluh-ah pawh VAT chhiah min lak sak ta a. Mirethei phur a rit zual ta a ni.
Sumdawngho hian VAT (chhiah) chu an chawi ve ngei mai a, mahse anmahni’n an chawi tak tak lo. Mipui-in sumdawngte VAT chawi kha kan lo chawi sak a ni. Bungrua an hralh reng rengin an leina man bakah chhiah an chawi kha an belh a; an bungraw phurhna man an belh a; an help tur an belh leh a, chutiang chuan a taka hmangtu mipui chuan man to takin kan lo lei ta a ni. Truck leitu-in chhiah a chawi kha phurh chhuah leh ngei tumin a bungraw phurh man a tito thin a, alu (potato) phur ta sela a truck lei a a chhiah chawi, diesel chhiah tihpun vanga sum a sen belh leh diesel man chhut vekin a phurh man a ti to ta a. Chu chu vawiin tlaia alu lei a chhungkaw hmeh atana kangtute khan alu kan lei rualin kan chawi sak vek a ni, mihausa kha chuan a chhiah phurrit kha kan kovah a nghat vek.
Chutianga mi rethei zawkte’n pehhel ngaihna awm miah lova chhiah kan chawi lai chuan mihausa tam tak chuan chhiah tam tak an awl ru (evade) thin a. A then chuan a langin an awl bawk thin. A langa chhiah tam tham awl zingah Aizawl Football Club (AFC) hminga North East Consultancy Services (NECS)-in tunhnai a chhiah an awl kha a langsar ber a ni hial awm e. Sawi a tam a, seltu leh tantu an ngah ve ve hle. AFC in Football khawvela Mizote a chawisang em a ti a, tan tlattu an tam hle a. Hei hi thil thar a ni lem lo. Kawng sira chawhmeh zuarte’n tantu leh chhantu an tlakchham em em laiin mihausa chuan tantu an ngah duar zel.
AFC neitupa hi NECS hotupa ber a ni a. Kum 2016-2017 chhunga sorkar aṭanga hna thawh tur (contract) a hmuh hi Rs 1,16,96,68,310 (cheng vaibelchhe 116 leh nuai 96 chuang a ni a. A hna hmuh tarlan hi hna chi hrang hrang 19 a ni a. Hemi aṭanga NECS in chhiah (VAT) a chawi tur nia chhut chu Rs 1,26,63,418 (cheng vaibelchhe 1 leh nuai 26) a ni. Chu an hnathawh thahnem tham tak, hlawkna tam tak an hmuhna tur aṭang chuan sorkarin VAT a lak ve tur a awm a. Chu chu AFC enkawlna senso tam thu chhuanlamin chhiah awl an dil ta a. A tirah hlawhchham mahse, an dil nawn leh a, Mizorama pawl zahawm leh lian central YMA leh MFA meuhvin an dilpui tak hnu-ah chuan phalsak an ni ta a. Sum lama pachhe ve tak, sorkar laipui sum pek ring ringawt deuhthaw a kal leh thawh chhuah tihtham neilo Mizoram sorkar chuan cheng nuai 126 chanin an dilna chu a hlawhtlin tir ta a ni.
NECS-in chhiah awl an dilna hi official tam tak kaltlangin Taxation Minister hnenah a thleng a, Minister Pu Lalsawta chuan a tirah a lo hnawl a. Kumin January ni 9 khan Secretary (Taxation) hnenah hetianga chhiah awl tir a nih chuan contract hna thawk ve dangte aṭang leh kil hrang hrang aṭangin sawiselna a tichhuak nasa viau thei a a ngaih thu hrilhin chhiah awl hi phalsak a duh loh thu a ziak a. Kumin vek February ni 1-ah phei kha chuan NECS chhiah awl dilna hi phalsak a nih vaih chuan contract thawk dangte’n chhiah awl an phut ve sup sup ang a, a sahin a insah huk mai ang tih a hlauhthawn thu notesheet-ah ziakin a hnawl a ni.
Mahse, Minister lakah hian nawrna a nasa ta hle a. Pawl lian leh zahawm tak takte pawh ziak ngeia dil puiin an inrawlh ta a. Chubakah sorkara thuneitu lian tak takin NECS hi duhsakin ziak leh lo pawhin nasa takin Minister hi an nawr ngei a rinawm. Chutiang a nih takah chuan Minister hi a tang zo ta bik lova, a phalloh hnu lawk, thla khat leh a chanve vel lekah a thu sutin Chief Minister hnenah phalsak mai turin rawtna a thlen ta a ni.
Hetah hian zawhna a tam thei hle ang a. Minister hlauhthawn ang khian chhuanlam tha tak tak siamin contractor dangte’n chhiah awl hi dil ve ta sup sup sela chuan sorkar tan a luhai thlak khawp ang. Mizo hi hnam tlemte la inchhung kual them leh inhre kual a, mitmei ven tina tak kan ni a. Sawipuitu nei tha tha-in chhiah an awl zel chuan sorkar sumbawmin a tuar ngawt ang le. Tuna a lan dan hi chuan sorkarin AFC neitute hi nasa takin a tanpui a, a hmingthat leh hlawkna erawh chu midangin an tel daih a. Sorkar hian AFC hi (tun lai tawng takin) a sponsor a ni ta ber e.
A zialo ber zawk chu mirethei zawkte’n harsa taka anmahni ta tur leh a hranpa a hlep leh hlawkna an chan tur pawh ni lo an tih dawna chhiah awl phal hauh si lova, milian leh thiltithei, sawipuitu nei thate chhiah tam tham tak tak awl tir an ni leh si hi a ni. Mirethei kha chhiah lo awl tir ta se, cheng tlemte a ni anga, sorkar hloh pawh a nep ang. Milian leh hna man tam pui pui thawkte chhiah awl tir erawh chu sorkar hian a hloh phah nasa hle. Dan hi kan siam a niha kan kengkawh a nih chuan mirethei leh milian hi a hrut rual vek tur a ni a, a nilo a nih rau rau chuan chhiah kalphungah hian mirethei zawkte phurrit nilo tur hi hmun tina kalpui dan zawk a ni a. Chhiah kan awltir phal dawn rau rau chuan mirethei zawkte awltir hi sorkar tihtur zawk chu ni awm tak a ni - cheng maktaduai tel nei a la neih belh zel turte ni lovin.