VAWKREKA FATE

Mizo ţawngkauchheh lar tak pakhat chu in ang lo, inchen lo zùng sawina atan a ‘Vâwréka fate ang mai’ tih hman ţhin hi a ni a. Tunlai hunah hian kan ram hruaitute hian hmasawn thei kan ni tih uar taka an sawi a, an ţanchhan ber pakhat chu, ‘hnam khat, culture (hnam ziarâng) khat, ţawng khat hmang leh sakhaw pakhat zuitu’ tih hi a ni a. Han ngaih mai chuan a dik mai àwm mang e, tih tur a ni a, mahse, a tak ramah chuan a ni hauh lo tih hi kan chiang tláng a. Vaiho kan tih, Hindu sakhaw biate anga chi inthliarna chiang tak ‘caste system’ kan neih ve loh avang hian, kan khawtlânga inthliarna awm ve lo (classless society) anga sawi hi chu thu dik lo chiang bál a ni a, rethei leh hausa kâr zau ringawt pawh hi rei tak sawi tham a awm ang.

Mizoram chhunga engemaw a thlen apiang hian veng/khaw hrang hrang kan in an’ lohzia leh kan danglamzia hi a lang leh ţhin a, hei hi engdang vang mah ni lovin ‘kan khaw tihdan, kan veng tihdan’ tih kan lak vàwn em em vang mai a ni a. Aizawl khawpui chhunga chengte ngei pawh Aizawl Municipal Corporation (AMC)-in min la phuarkhawm lohzia han en hian, kan ziaráng diktak chu a lang reng mai. Mahni veng leh khaw tihdan hi kan sahuaithingvawn tlut chhung chuan, he ram hi engtikahmah a changkang thei lovang a. Dân rorelna hnuaia awm phei chu kan thiam lo kumkhua ang.

Covid-19 hripui lo lèn hma pawh hian thil lian tham deuhvah hian Mizorama khua leh veng hrang hrang hian boruak hranpa kan nei fo tawh ţhin a. Kum 20 chuang Mizoram pum (district council 3 huamchhung tih loh) a zu khap burna dân hman a nih lai pawh khan, vengtin khawtinah a hranpa a khap nawn leh deuh vek a ni a, veng/ khaw tam takah phei chuan sorkar dân siam ni lo, an ‘khaw dân’ hmanga zu an khap thute an tar hlawm a. Kum 2015 aţanga sorkarin zu zawrhna dawr hawn a phal takah pawh khan, veng ţhenkhat chuan an duh lohna na tak a lantirin zu zawrhna dawrte an suasam chiam a nih kha. Sorkar dodaltu zingah hian sakhaw hruaitu langsarte pawh zu tel a! 
Tunah hian Covid-19 hripui-in min nuai ta a. Sorkarin May ni 31 a mipui himna atan inkharkhip kaihhruaina thar ber a siam chu, a hman ţan hun ni June ni 1-ah chuan harsatna awm lovin thil a kal mai a. Mahse, June ni 1 zana phailam aţanga rawn hawte sample endikah mi 12-in hri an vei tih hriat a nih veleh, veng hrang hrangin thupuan hrang hrang an rawn nei ta a. Veng ţhenkhat chuan an venga dawr zawng zawng an khar tir burh mai a, ţhenkhatin hawn hunbi an tuk a, sorkarin tlai dar 5 thlenga hawn theih tura a tih chu zing dar 9 thleng chauhte an phal a. Lawngtlai leh Siaha Bawrhsapte phei chuan ‘total lockdown’ an puang a nih kha. 

Hetianga Vâwréka fate an sawi ang mai a, kan inthlauh tak zung avang hian mi tam tak, abikin sawipuitu nei lo daikilkâr amite tan chuan manganna tur a tam leh ta mai. An zalenna rahbeh sak thut an ni a, inrinna hman a awm lova, a sepui ruah tuar ngawt mai a ni. Khawvela mipui sorkarna hmanga tunhma aţanga lo inrélbawl hmasa tawh mingoho chuan, mipui rorelna thuthlung pawimawh berah, “Dân hmaah/ mithmuhah chuan mitin an intluktlâng a ni,” an lo ti a. Mahse, keini ramah hi chuan kan intluktlâng lo nasa khawp a, tute veng/khaw dân phuahchawp hmanga rahbeh kan ni a, tihtheih nei ve lo chu kan ekcheh ţhut ngawt ngawt mai a nih hi.

Hetiang hi thil awmdan a nih avangin, Inrinni khan sorkar chuan thuchhuah a rawn siam ta hial a. He thuchhuah hi a tlangpuiin lo rem ta ila:- Mizoram Sawrkarin COVID-19 laka inven dan tur leh he hripui dona kawnga hmalak dan tur thupek leh inkaihhruaina a chhuah chu, Mizoram pum huapa zawm tura siam a ni a. Mizorama inkharkhip thupek leh inkaihhruaina te hi Central Sawrkar in thupek a chhuah ai pawha khauh hret zawk a ni tih hre chungin, tunlaia Mizoram mi leh sa, sang tam tak, phai lam atanga rawn haw thleng leh rawn haw mek awm boruak kârah, leh Mizoram dinhmun thlir chunga uluk taka ngaihtuah hnu a duan a ni. 

Chutih laiin, Aizawl khawpui chhunga veng ţhenkhatah leh district ţhenkhatah, Mizoram Sawrkar thupék kalh leh mipuite nitin khawsak phunga harsatna nasa tak thlen thei hmalakna a awm tih hriat a ni a. COVID-19 laka mipuite himna tur atana Sawrkarin thupek leh inkaihhruaina a chhuah te chu ţha taka zawm chu him tawk tura ngaih a ni. District zawng zawnga dân kengkawhtu, ‘Disaster Management Act, 2005’, ‘The Mizoram Epidemic Diseases (COVID-19) Regulations, 2020’ leh ‘The Mizoram (Containment and Prevention of COVID-19) Ordinance, 2020’ in thuneihna a pek te’n, State Sawrkar-in May 31.05.2020-a thupek leh inkaihhruaina a chhuah kalh-in thupek emaw kalphung emaw an siam tur a ni lova. Chutianga thupek chhuah an lo awm a nih pawhin sût nghal tura hriattir an ni. 

District pum emaw khua/ veng bik atan emaw State Sawrkar-in thupek a chhuah ang ni lova hmalak ţulna riau a awm a nih erawh chuan, district bawrhsapte’n Secretary, Disaster Management & Rehabilitation Department (Member Secretary, SEC, SDMA) hnenah a chhan leh vang chiang taka ziakin, rawtna an thlen thei ang, tih a ni. Hetianga sorkarin rualkhai leh in ang tlanga Mizoram khua leh tuite enkawl ţheuh kan nihna atana thupek a rawn chhuah hi a lawmawm takzet a, kan village/ local level task force zawng zawng leh district bawrhsapte pawhin zawm vek se a ţha ngawt ang. Chuti lo chu boruak in ang vek hnuaia awm si, kan chunga thuneitu hrang hrangte duhdan avanga a ţhen kan râlkhel a, kan chiai a, kan chep bik vak mai hi zawng a fel lovin a ‘fair’ thlawt lo a ni. 

Police officer senior tak pakhatin min hrilh chu mak ka ti hle. “Kan naute thil pawimawhah zanah kan tir chhuak a, veng pakhat LLTF duty-te’n curfew bawhchhia tiin an lo dang a. Min rawn phone a. Kei chuan, ‘kan driver khan Police uniform ha chungin Police motor a khalh a ni a, inti lutuk deuh lo maw?’ ka tih khum a ni,” a ti. Curfew eng anga khauh pawh ni sela ‘law and order’ kengkawhtu leh miin curfew an zawm ngei theihna atana thawk, magistrate leh police hrim hrim hi dan chi an ni lova, curfew bawhchhia a puh chi an ni lo. Chu chu mi ţhenkhat thuneihna chhete pék ve hlekte awm duhdan chu a ni a. An inlek khum nih chu nuam hnai lo ve tak a ni. 

Tunah pawh hian hripui lèn tamna hmun aţangin kan chhungkhat laina leh ţhiante an lo haw a, an lo la haw mek zel a. Hripui vei mihring tamna hmun aţanga lokal na ná nà chu vei tawk an awm ngei a. Chumi denchhen chuan ţhenkhat chuan chi-ai turin mipui min fuih leh ta pek a. Mizo ţawng dik kan hmang a nih chuan chi-ai chu rilru fim pu thei lo khawpa talbuai a hlauhlawp emaw, zawng mangchhia an sawi ang mai a pâwngtal tihna a ni a. Thil hlauhawm tak a ni. Rilru fim pu lote’n finfiahna nei hauh lova pawikhawiha an puh a an vuak hlum tak zozai ang hi a thlen leh a hlauhawm hle mai. Fimkhur erawh chu a pawimawh a, sorkarin mithiamte râwn chunga inkaihhruaina a siamte hi thu-awih takin zawm vek ila mipui him na’n a tawk hle. 

Tuna pawimawh ber chu vengtin, khawtinin an veng/khaw dan anga inkharkhip an kenkawh a, mipui an hrek chiam chiam lam hi a ni lo. Hripui darh lohna atana mipui thunun ţulna chu a awm tehmeuh mai a, chu chu sorkarin inkaihhruaina a siamah hian a awm kim hle. Hriat theih chinah Covid-19 hri kaite hi Mizoram pâwn, a bikin he hripui vei tamna hmun aţang a lokir te an ni a, mithiamte râwn chunga sorkar kaihhruaina siam angin, ni 14 khung hran a, an chhuah hnu-ah pawh an chénpuite nen pawha inhnaih a inchiahpiah lova in lama ni 7 inkhung hrang leh tura tih an ni a. Hemi zawm ţhat hi tun huna thil pawimawh ber pakhat a ni. 

Khawsik enna hmanga endik (screening) leh Rapid Antibody Test (RAT) hian awmzia a nei tak tak lo tih a chiang tawh a. Kolasib district-a RAT endikna a fihlim, mi 11 zetin an lo vei leh si avang khan ngaihtuahna thar siam ngei ngei a ngai. Chuvangin tuna pawimawh em em chu, inkhunghranna hmuna awm zawng zawngte an swab sample, endikna rintlâk ber a kan neih Reverse transcription polymerase chain reaction (RT-PCR) hmanga endik vek hi a ni. Covid-19 vei hmuhchhuah tawh phawt chu, an lo hnimhnaih tawhte chhuichhuah vek a, endik leh vek a ţul bawk. Lo haw hmasa ţhenkhat kha inchhungkhungna hmun aţanga an chhuak tawh a nih pawhin, rinhlelhawm ni a hriat chu umzui a ngai, chu chu kan himna tak tak chu a ni - chi-ai ngawt lam a ni lo.