Guest writer
HC Vanlalruata
SUM HARSA
Mizoram sorkarin sum harsatna namen lo a tawk tih hi thil thar a ni hranpa lova, state kan nih hnu lama intan kha a ni. UT hunlai kha chuan sorkar laipui a Union Home Ministry sumbawm kan zen a, harsatna a awm deuh pawhin naupangin nu leh pa pawisa dahna ip an zen ang maiin kan lak belh leh thei mai a. Nu leh pa hnen aṭanga indanga chhungkaw hrang din anga awm tura state puitling dinhmun kan din ve hnu kum rei lutuk lo aṭang khan indap chawp reng rengin kan khawsa tan a ni ti ila keni hetiang lam hre thuk ve lovin kan hriatthiam dan ber a ni awm e.
Tuna Mizoram sorkarin sum harsatna namen lo tawk a, treasury-te sum pekchhuah khap lailawk ngai hial khawpa manganna a hmachhawn chhan hi tunhnaia Centrally Sponsored Scheme (CSS) sum pe chhuak zung zung tura tih a nih vang tiin sorkar official-te chuan an sawi a. A dik pawh a rinawm. Mahse, tunhma aṭanga sum harsatna lo nei a lo inkhawlkhawm tawh vang a ni berin a lang a, a chhan chu sum harsatna chhan ber hi chu lakluh aia hmanchhuah a tam vang a ni miauva.
Mizoram hian amaha thawhchhuah a nei tlem em em a, kan budget pumpui deuhthaw hi sorkar laipui min rawn pek a ni. Mahni a thawhchhuah nei ve fumfe lo chhungkua an zahawmin an changkang thei tak tak lo ang tho hi sorkar dinhmun a ni a. Sorkarin sum lakluhna tha tak, zu zawrhna dawr hawntir a excise duty tam tham ve tak a lak thin tihtawp a nih hnu phei hi chuan kan state sorkar thawhchhuah ve (state’s own resources) hi tihtham a ni ta lova. Tihpun vak dan hria sorkar kan la nei hek lo.
Zu chhiah it lo ngam ni a insawi sorkar kan nei miauva, a thlangtlingtu mipui pawhin sum harsatna hi tawrh kan inhuam ve chu a ngai a ni mai. Sum mamawh em emtu sorkar berin a sum hnar tha ber kha kohhran leh tlawmngai pawl liante mitmei ven leh an vote hmuh loh a hlauh avangin a thlauthla ta si a. Kan nih nih kan ni ta mek a nih hi. Kan nih nih nih hi kan phu tawk a ni e. Ram hmasawnna lam ngaihtuah lova, khawhar in kal tam leh bial mite damlo kan tam, a biala mitthi ruang thawn zat zat thinte vote ba tlata inhria kan la tam em em bawk si a.
Kum 1993-98-a finance minister (kum khat chu midangin a ai an awh zawk tih lohva ni ta char char) khan ralkhel dar a vua a. July ni 15, 1977-a a budget statement (budget speech pawh a ni tho mai) -ah khan Damocles a ngunhnamin a nghawng chhawk mai thei tura a tin reng ang maiin Reserved Bank of India (RBI) ngunhnamin a tin reng niin tehkhin thu-in a sawi a nih kha. A sawi ang ngei khan vawi engemawzat treasury khar a ni tih kha tam takin kan hre tawh lo mai thei. Sum hlawm lian pui pui kha sorkar hotu liante duhsak zawngte pek chiam a nih vang kha ni berin a lang.
Hemi piahlamah hian sorkar lo awm zelah eng sorkar mahni state sum lakluh tipung tura chhiah lakna tur bungraw tihpun emaw, chhiah lakna rate tihpun emaw a ngam lova, a chhan chu chhiah thar lak/ chhiah lak meka rate tihpun hi mipui laka tlangtlak lohna (unpopular measure) a nih vang a ni a. Inthlan hma emaw inthlan kumah chuan an tihngam loh lehzual, a hma deuh pawha an tihngam chuan’ loh a ni. Kan ram sum leh pai dinhmun chhe lutuk lova kan awm theihna tur leh tun ang dinhmun hlauhawm a kan awm fo lohna atan hian thiam ang tawk tawkin rawtna han siam ve chawr i la, kan hotute’n an pawm loh chuan Pilata angin kut kan sil ve thiang tawh ang chu –
1. Kan sum sen tamna ber hi sorkar hnathawk leh anmahni enkawlna atan a ni a, chuvangin a tul tawpah lo chuan hna thar siam leh lak hi khap hmiah tur a ni.
2. Pisa enkawlna senso leh a behbawm (office expenses) hi a zahve a tihtlem tur a ni.
3. Sorkar department-te’n stationery, insakna leh kawngsiamna bungrua, lirthei, pisa chhunga hman chi bungraw tul lo an dahkhawlte hi a rang thei ang bera mipui-a lilam (public auction) hmanga tihral tur a ni. Stock Suspense hnuaiah pawh a tlem thei ang ber bungraw lei khawl hi tih tur.
4. Sorkar pisa nitin mamawh ni lem lo bungraw lei hi khuahkhirha thunun ni se, an tul ti a an lei dawn pawhin Finance department phalna chauhvin lei theih ni se.
5. Sorkar hnathawkte a tlem thei ang ber state pawna zinchhuah leh training a tlem thei ang ber neihtir.
6. Department bus zawng zawng mipui hriata lilam vek.
7. Tihtawp tura sorkar laipui leh zirchiangtu mithiamte pawhin an lo tih fo tawh sorkar enkawl corporation-ho hi politics thil avang ni maw, kan la titawp hleithei lo hlawm a. Kan titawp thei lo a nih pawhin sorkarin a tanpuina hi za zela 25 tla tihtlemin hlawkna an thawkchhuak thei lo a nih pawhin intodelh ve tal rawh se.
8. Project leh scheme pawimawh bik tihhlawhtlinna atana pawimawh bik ni lo, sorkarin mimal ram man to tak taka a lei thin hi kum 5 tal chawlhsan ni rawh se.
9. Officer-te’n sorkar lirthei an kawl hi sorkar chawlh zawng zawngah dintir vek ni sela, chubakah chawlhkar tinin pisa kai ni vawi khat dintir ni bawk se. Hemi rual hian tualchhunga hna an thawhna tur petrol/ diesel pekchhuah hi tihtlem ni bawk rawh se.
10. Sorkar lirthei hi tul bik tak thilah lo chuan kum 3 tal lei rih loh ni rawh se.
11. Department tangkai lem lo, sumthuninu, sum hloh reng maite hi nuaibova mimal enkawltir (privatise) emaw a hnathawkte department hrang hranga semdarh ni rawh se.
Hei bakah hian state sorkarin sum a huiluh tam zawk theihna atan ruahmanna siam hi a tul tawh khawp mai bawk a.
1. Mirethei harsatna siam lo thei ang ber tura nawmchenna leh mihausa chauhvin an lei theih bungrua tam thei ang berah te chhiah lak ni tawh se la.
2. Mirethei harsatna siam lutuk lovin sorkara sum luh tam theihna atan sorkarin mipui tana a tih sak thilte hi a hman man tihsan a hun viau tawh hlawm a ni. (Eng chhit man tih loh – hei hi chu JERC-in a san chho reng a).
3. Electric pawtru leh PHE tui lo hmang rute dapchhuah a, dan ang thlapa pawisa chawi a an hman ve theih dan tur ruahmanna siam.
4. Kan kawngpui zawng zawngah a theih loh paw’n mimal lirthei zin veivakte kawngpui an hman man (toll) chawitir ve ni tawh bawk se.
5. Mizoram sorkarin ama puala sum a hmuh tam ve theihna ber, zu dawr hawn phalna hi pek leh ngei a ngai a ni. ‘Zu chhiah kan it lo ngam’ tih mai mai hi huaisenna dawrawm, kum zabi 21 hnu a sawi chi tawh loh tlin loh hlauh vanga huaisenna dawihzel leh awmze nei lo a ni. Hemi kawngah hian sorkar tum eptu party zawng zawng pawhin thlawp se la. Kohhran hian thlarau lam thil ngaihtuah mai se, zu in leh ruih hi ‘moral issue’ a ni a, khawvel dan siam hmanga khap chi a ni lo tih chiang tawh sela. Kaisara thil leh Pathian thil thliar hrang ngam tawh bawk se.
Kohhranmite zu in leh in loh thunun thei lova inngai a, an aikal lak (revival speaker) za nufa nen pawha tlawm sa a inhria a khapna dan din tura sorkar kar kumkhua mai hi thil kawngkal a ni reng reng lo. Tlawmngai pawl lian pawhin kan ram ral theihna chu zu ni lovin he hnama hnathawk theite’n hna an thawh loh avanga an hmun awl hnamdangin an rawn luah zawk hi a ni tih hre chhuakin piangthar tawh rawh se. Sorkar an vauzam avanga zu kan khap hnu a Mizoram ramri a vai tlangvalho hausak chakziate khu a hmunah zu zir chiang zawk nghe nghe teh se.
He ram hian Farisai, ‘miin mi tha leh fel, ringtu tha angin min hmu rawh se’ ti a pawnlama lan mawi ringawt duhtu leh chutiang hmanga vote zawngtute a mamawh lo. He ram leh hnam harsatna tawhte a taka huaisen taka hmachhawn a chingfel ngam hi a mamawh ngawih ngawih a ni. Kohhran pawhin ama inchhungkhur vawnfel (keep the house in order) hi a mawhphurhna a ni a. Sorkar va inrawlhna chi hauh loh a ni.
YMA pawhin mahni khawtlang mamawh leh an veng leh khua a chengte mamawh theuh chu an hre vek, faina, zirna, ramngaw humhalh leh a dangte. Khaw/veng thenkhatah chuan na taka zu do pawh a tul a rinawm e. Mahse, Mizoram pum leh Mizo zawng zawng huapa a pawng-a-taka do a tul tawh lohzia chu mitdel lo chuan hmuh tawh tur a ni a, bengawng lo chuan hriat ngei tur a ni bawk.
Sum harsatna chungchangah hian sorkar dinglaiin min thlamuan ve ngawt hian kori a tu tehchiam lova, keini sorkar aṭanga hlawh la ve lo, kawngpuia lirthei a kan kal mante, tui hman mante, electric chhit mante chawi a sorkara sum chhunglut zawkte tan phei chuan a ho zawngin sawi ila, a ho viau. Eptu pawl leh sorkar dinglai thiltih apiang do hrim hrimte min sawithaihna pawh hian keini ang mi tam zawk fairel bel a thleng maiin a rinawm loh - tunhma ang thovin.
Chu’ng zawng zawng ai chuan a zavai mai a sorkar laipui sum hmanga budget kan siam hi dik tak (judiciously) in hmang ila, khawih pelhe lovin, nawmchenna atan hmang lovin, mahni, chhungkua leh lainate inchhek arbawmna leh hausakna atan hmang lovin kan ram mipui zawng zawng hlawkna atan hmang tawh ila. Ram hruaitu leh sorkar a thuneitute pawh hetiang hunah hi chuan inhrek ve tawh se la.
Engang pawhin kan hotute hi hausa raw sek sek, ram rethei tak leh thenawm rethei tak nei chung chuan an hausa a nih pawhin an nuamsa bik lovang. Zirlai thila kan inhman nasat ve lai a kan thupui, “I ram a boral chuan nangpawh i dingchhuak bik lovang,” tih kha a la dik reng a. Ram hausa a rethei bik nih a zahthlak chen chiahin mipui mimir retheiin an hual velna rama mi hausa bik nih hi a zahthlak thak zak tih hi hre teh u’n.