Guest writer
HC Vanlalruata
ZIRNA IN
Covid-19 hripui léng avang hian India ram pumpui-ah chhuan 4 zet chu inkharkhip a ni a. Chu chu a sapţawng chuan ‘lockdown’ an ti. June ni 1 aţanga hman ţan kha, Mizoramah chuan inkharkhip chhuan 5-na tiin kan sawi a, khulamah chuan inkharkhip aţanga muangchang a chhuahna (exit protocol) atan a bul ţanna/inbuatsaihna ‘unlock 1.0’ tiin an vuah thung a. Hetah hian a hma a khauh tak taka inkaihhruaina siam chu, chi thum a ţhen hrangin Covid-19 kai an tamna, tlem deuhna leh tlemte awmna/awm lohna te-a ţhenin inkharkhip dan khauh, khauh lo hret leh inthlahdul turin inkaihhruaina siam a ni.
May ni 30-a duan, he inkaihhruaina-ah hian Mizoram te ang Covid-19 vei awm ve lohna emaw a state/district mihring tam dan a chhut a hri vei tlemna-te chu ‘green zone’ vuahin sakhaw Biakin te chu June ni 8 aţanga hawn phalsak kan ni a. June ni 8 aţanga hawn phal tura Ministry of Home Affairs-in a puante chu - Sakhaw hmun pawimawh leh Pathian biak inkhawmna hmuhte; Hotel, restaurant/thingpui dawr leh khual thlen/chhawnna hmun dangte; leh Shopping mall-te - tih a ni. Mahse, a tuk May ni 31-a Chief Secretary (ani hi State Disaster Management Authority-a State Executive Committee Chairman ni bawk a ni a)-in Mizoram tana inkaihhruaina thar a siamah chuan, June ni 8 aţanga sorkar laipuiin a phal hi phal loh vek a ni a. A hma anga kalpui a ni ta a ni.
Kan School Education department thuneitute hi an hmanhmawh viau nge, a enkawltu Minister hi a hmanhmawh tih kan hre pha ve chiah lo na a, sikul luh ţan chungchangah hian a hun hma deuh ni a ngaiha thutlukna an siam thin avangin an vawrsèla-pa ta fo mai. Pawl 12 ekzam la zawh kim loh leh pawl 10 compartmental atan pawh ekzam hun an puang a, mi’n an sawisel luai luai chungin an dinna ngai renga ding angin thu an chhuah reng a, mahse, a saseh a lo thlen dawn ţepah an thutlûkna chu MBSE-in an sut leh ta a nih kha.
Chumi hnu-ah ekzam hun tur hi puang nawn lehin, chu pawh chu (sorkar hotute sawi dan a ‘total lockdown’) inkharkhip puan a nih leh tak avangin sawn leh a ni a. Tuna ekzam hun atana an ruat hnuhnung ber chu July ni 1-3 a ni ta a, kan rama hripui léng dinhmun a zirin an sawn leh lovang tih sawi theih a ni ta lo. Kan state mi tangkhang, a sing tel state dang aţanga lo kirte zingah he Covid-19 hripui vei hi an lo tam hle mai a. Hetiang hi kan dinhmun tur a nih ring lawkin, June ni 1 aţanga ţan tur ‘unlock 1.0’ (Mizorama ‘lockdown 5.0’ kan tih thung) atan hian kan sorkar hotute hian khauh taka kalpui tur, inkaihhruaina khirh ang reng tak an lo duang zawk a lo ni a, an lo thlir thui hle mai.
Zirna in ţan hun tur atan hian June ni 3 a Minister hova an inrâwn khawm hnu-ah, School Education department chuan July ni 15 an ruat a, hmanni a result chhuak, HSLC a hlawhtlingte tana pawl 11 admission tih ţan hun atan June ni 22 an ruat bawk a ni. A tuka an Minister hova Higher and Technical Education department hotute leh Mizoram University thuneitute ţhukhawm chuan, college ţan hun atan July ni 13 an tinzâwn thung. Hei hi a tak a chantir theih a ni dawn em tih chu kan la en ang chu. Mizorama zirna lam enkawltute’n tun ang hripui lèn vanglai, Mizoramah phei chuan nasa taka a vei an pun chhoh mek lai leh, kan hmabak engmah tak tak a hriat theih loh lai a zirna in hawn an lo hmanhmawh em em mai hi enge a chhan ni ang tih hi ngaihtuah tham tak a ni a. Hmanhmawh dan awmze nei lo avang hian kan zirna in neih chhun ţhenkhat (a bikin NIT te ang) hi chhe takin a bul kan lo ţansak tawh a ni tih hriat a in en let a hun khawp mai.
Hetianga kan zirna lama mawhphurtute an hmanhmawh viau anga a lan lai hian, sorkar laipui lam khu chuan ‘kan hotute hrènkâng mahin…’ tiin an hmanhmawh lutuk loh thu an lo sawi ve mek a. Sorkar laipui a Ministry of HRD chuan sikul luh ţan hun atan hian, August thla hnu lam an tinzawn tih puan a ni tawh a. Hun a lokal mah ang a, sorkar laipui aia hma chuan sikul kan hawn bik hi a rinawm tehchiam loh. Tuna kan zirna lama mawhphurtute thiltih hi chu, zirlaite leh zirlai nu leh pate tiphâwkléktu mai mai niin a lang a. Mizoram dinhmun en hian chuti mai chuan sikul leh college hi kan hawn mai mai a la rinawm lohva, Covid-19 hripui vei pakhat dam har ang reng tak kan nei a, a dam hnu-ah vei dang kan nei lawk lova, state pawn aţanga a sang tel an lo haw hnu-ah a sawm tel mai ni lo, za chuang hri kai kan nei ta mek a. Hetiang a nih mek lai a sikul leh college hawn lo rawt tute hi an hmanhmawh lu hret a ni.
Vawihnih lai an sawn hlat ták, ekzam hi chu a beitu turte an tam lova, inkharkhip laia kan sorkarin inkaihhruaina a siam kalh vak lovin inhnaih leh inhnimhnai lutuk lova ekzam hi ruahman theih a nih a rinawm a. Sikul leh college zirna ţan erawh chu a dang daih ang. Kan sikul leh college zirlaite ‘classroom’ tizau turin he sorkar hian tun dinhmunah sum a nei lo tih hi a chiang hle a. Chutiang a nih si chuan, hetiang hi Mizoram dinhmun a nih mek laiin engtinnge inhlat taka ţhu chungin an pawl ţhutna pindan ţheuhvah lehkha an zir theih ang le? Pathianni tiam lova karkhat a zan 2 kohhranpui inkhawm leh, Pathianni a chhun lama inkhawm kan khap mek lai hian chawlhkar khat a zirlaite ni 5 sikul kaltir tur hian, tun dinhmunah hian kan inpeih tak tak em?
Mizorama kan sikulte hi sorkar sikul bakah kohhran leh mimal enkawl sikulte an ni a. Board ekzamnaa tiţha ber ber chu sorkar sikul aiin kohhran leh mimal enkawl sikul a ni tih kan hre vek a. Loh theih loh a nih loh chuan nu leh pa tam ber hian sorkar enkawl sikula an fate dah hi an tum lem lo. Chumi rual chuan kan state sorkar hian kohhran leh mimal enkawl zirna inte hi, zirlaite hnen aţanga sum an laksak dan chi hrang hrangah a thununin a khuahkhirh zo lo tih pawh tlâng hriat a ni. Tunah pawh hian mimal enkawl sikul neitute hian sorkar hi an nawr chiam ang a, sikul hawn hma hi an sawi ri ta em ni ang tih ngaihtuah theih a ni.
School Education department leh Higher and Technical Education department-te hian sikul leh college luh hun tur hi an ruahman ang hian kaltlangpui dawn ta sela, ni 90 dawn inkharkhip chhunga eizawnna tihtawpsak an nih avanga chhuanchham lek lek reng, sum huiluh mumal nei tawh lo nu leh pate dinhmun hi an ngaihtuah tel em? Admission fee bakah thlakip fee te hi an âwl tir thei ang em? Sawi tawh angin mimal enkawl sikulte thunun thei hauh lo sorkar kan hrawn mek reng chu a ni si a. Sorkar hna leh hna nghet neite chu an buai lutuk lo mah na, chutiang ni ve lo nu leh pa tam zawkte dinhmun hi uluk taka ngaihtuah chian phawt a ngai a ni.
Chu mai a la ni lo. Kohhran zawng zawng pawh hripui inkaichhawn hlauhthawnna avangin, an Biakin khar tir vek an ni a. Sorkar laipuiin June ni 8 aţanga hawn a remtih hnu-ah pawh, inkhawm tam ber leh ngai pawimawh ber state, Mizoramah chuan kan dinhmunin a zir rih miau loh avangin, Biakin khar chhunzawm zel a ni. Chutiang a nih mek lai a, a huhova awmkhawmna, chu pawh khuahkhirh har tak naupang harh rual leh nghal, an sikul ţan tura lo hmanhmawhpui viau hi a dik thei lo. Kan tu leh fate hian ţha leh tluang takin lehkha zir sela tih hi kan duh vek a, mahse, hripui inkaidarh theih hunlai, hri lèn hnu a hunkhirh ber kan tawh lai leh, fimkhur a ngaih chhoh hunlai ber, zirlai nu leh pate sum leh pai lama an dinhmun a chhiat em em hunlai a zirna in hawn lo hmanhmawh viau hi a hun thlâwt lo a ni. Kan dinhmun hi thlirin zirchiang ila, mipui mimir dinhmun pawh hi i enchiang teh ang u. Chumi hnu-ah chauh thutlukna felfai chu kan siam dawn nia.