A TLA CHAWP

Synod High School kan kal laia kan hotupa thusawi pakhat ka theihnghilh theih loh chu, “Mimawl leh lehkha zir sanglote hi chu an thlarau chan pawh a nawi nge nge,” tih hi a ni a. Ani kha thlaraumi kan tih ang, khatih lai phei kha chuan thusawi nung tak nia an sawi a ni a. A sawi ang hian keini’n sawi vaih ila chuan inti thlaraumi tam tak chuan, “Kraws thu chu boral mekte tan chuan atna a ni a…” tih thu changchawi-in Pathian thu feikibar-in min khawh zui ngei ang.

Mahse, kan hotupa thusawi kha a dik ngawt nia. Mizorama chengte hian Pathian thu hi kan duh khawp a, kan naupan laia hlim sang leh thiangzau an tih maite sukthlek danah kha chuan tleirawl camping chhuak hlim piangtharin kohhran upate an hmu ‘ro’ em em a, ringlotu hmuh deuhthaw a an hmu ang mai boruak kha sawi tur a tam mai a. A zira Pathian thu zir ngat te pawh kha an ngaisang lo khawp mai a, chu ai chuan, “Vawiina ka hlo thlawh lai taka Lalpa hnen aṭanga ka dawn,” tihte kha an ngaih pawimawh ber a ni a. Chutih hunlai vel chu a ni awm e “A tla chawp” tih tawngkam lar tak kha a lo chhuah ni?

Pathian thu hriatna thuk nei tura zir bingna nei miah lovin an rilru-a lo awm apiang mai kha Pathian hnen aṭanga ‘A tla chawpa’ an dawn leh ngaih pawimawh ber a ni chho ta zel a. Kristiante thurin innghahna Bible meuh pawh kha Kristian-ah pawh thlaraumi nia invuah ngat khan engahmah an ngai ta mang lova. Chu ai chuan Pathian hnen aṭanga tih dan tur ‘instruction’ an dawn chawp chilh nia an sawi ‘A tla chawp’ kha ngai pawimawhin chulam hlir chu an um ta a. Chu chu kal sual tia kan sawi zirtirna diklo leh himlo lo chhuahna bul a ni fo a ni.

Kan sorkar hrawn tawh tam ber pawh hi zirtirna diklo pawmtuho an ang ngawtin in hre ve thin lo maw? Sorkar ve riang ruang, ram hruaitu tia mahni insawi thinte hian ram hruaina atana hmathlir (vision) hi an neilo reng reng a, nitin, hapta tin, thla tin, kum tin leh an sorkar term tin mai-ah hian a tlachawpin an kal mai mai a ni ber e. Hruaitu ropui chuan hmathlir-ah pawh hmathlir hnai vai (short term vision) leh hmathlir thui (long term vision) an nei thin a. An mipuite tunhnai maia an dinhmun chawikanna tur ruahmanna an neih rualin kum 50, kum 100 leh a aia rei a an ram leh mipui hmasawnna tur tak tak tling an ruahman a. Hriat reng pawh an hlawh thin.

Tunhnaia sorkar thiltih dan thenkhat phei hi chu nuih pawh a tiza lova, sorkar hming pu ve riang ruang hi a inkhual-te-lem a ni ber. Doctor pakhat sawn chhuah chungchang mai mai-ah a ram pum buai-in kan buai a, kan buai satliah a ni lova, mipui mimirin namen lovin kan tuar hman a. Nitin mamawh a vangin a man a to hman hle a, sorkar awmlo ang mai-in lungawilohna lantirtute chu an duh thalin an tal a. Mipui min hreka harsatna namenlo kan tawh lai khan sorkar chu a awm mai mai a ni.

Manipur Chief Minister hlui thiltih dan khi kan entawn emaw tih palh a awl fo - Manipura Naga hovin a thla tel kawng an dan chah a, mipui-in ei leh bar leh nitin mamawh danga harsatna namenlo an tawh hnu pawha a ngawi reng thin kha kan ang zo ta. Politics a hlawkna kan hmuh dawn phawt chuan ngawi thei leh mipui tawrhna namenlo pawh engahmaha ngailo thei hi politician tha-ah kan ngai lek lek tawh mai thei a ni.

A tira a theih loh an tihte pawh hi nawrha nawr vak chuan a lo theih ve leh mai thin a. Hei hi kan sorkar kal dana fello ber mai ‘A tla chawp’ chu a ni. A theih chu a theih, a theih loh chu a theihloh ni mai sela chuan sorkar pangngai pawh kan ang ve deuh tur. A theih loh tia khauh taka sawi hnu lawka a theih leh thin hi a buaithlak lai a ni a. A hahthlak em em bawk a, mipui pawisawilo tawrhna leh harsatna a thleng ziah bawk a ni. A hnu a theih leh tho tur mipui tawrhna thlen fe hnu-a theih leh thin hi a fellova, ‘A tla chawp’ policy dik tak a ni. A theih chu theih tlang mai se, a theih loh pawh theih loh tlang mai se, kan sorkar hian awmzia a nei deuh tur.

Sorkar hnathawk sawn leh an awmna hmun tur siam rem thu-ah te hian dan fumfe a awm lova. Minister hnenah kan tlan luai luai mai a, hmun hrehawma awm rei tawhte an awm tlawk tlawk a, hmun nuama awmte sawn thei lovin sorkar a awm a. Sorkar hnathawk sawn chungchangte hi dan siam ni sela chuan Minister hnenah emaw hotu lian hnenah emaw kal a ngai lovang a, awmze nei takin thil a her chhuak mai tur. Sipaiho hian an chawlh neih hun, an kaisan tur hun, a sawn tur hun leh an sawnna tur awm an hre sa deuh vek niin an sawi a. Politics a inrawlh velo an ti. Chutiang chu kan hlat hle a, kan state sorkar hi chu a tlachawp sorkar a la ni ber.

Mizoram thingtlang khaw hmun hrang hrang ka tlawh hian an khua a sorkar hnathawk dinhmun, a bikin zirtirtu an neih dan ka zawt fova. Headmaster pakhat chuan thingtlang lamah an indaih lo em em tih a sawi a, Aizawl chauh nilo district khawpui-ah chuan an indaih em em thung niin a sawi. “Lawngtlai-ah sawn zirtirtu aia zirlai tlem zawkna sikul a awm an ti,” te chu a la ti ta deuh deuhva. Aizawl khawpui chhung hi han en ila, tlema nei deuh hlek chuan private school emaw kohhran school-ah emaw an tu leh fate dah vek an tum avangin sorkar school-a dahte hi chu loh theih loh thil a ni a. Chuvangin zirtirtu an indaih hle tlangpui hlawm (SSA Model School te an buk deuh niin an sawi thung).

Chutih laiin zirtirtute hi sorkar hnathawk dang ang bawka sawn kualna kawnga dan a awm loh avangin sorkar hian a la sem rual thei ta rih lo hrim hrim a. A tlachawp bawkin an kal a, a tuartu chu thingtlang, a bikin hmun kilkhawra zirlaite leh zirlai nu leh pate an ni. Mimal ngaihtuahna, ngaih pawimawhna emaw huatna emaw tello, dan hmanga sorkar hnathawkte hi fel taka siksawi kuala sawn thin chu ni sela chuan kan rama buaina tam tak hi a bovang.

Sorkar hmasawnna kawngah a bulthut aṭanga ruahmanna siam (grassroot planning) te phei chu kan la sawi pha lo hrim hrim a. Tunah hi chuan kan mamawh nghal nia kan hriat (need-based) hian engkim mai hi sorkar hian a la kalpui a ni mai a. Hmathlir thui zawk neia ruahmanna lian tham siam a, hun lo la kal zel tur thilr a kan ram hmasawnna te, kawngpuite, lirthei tlan dante, hriselna leh zirna kawng hrang hrang bakah ei leh bar, buh leh bala intodelhna tur leh a piahlam thlenga thil kalpui hi a hun tawh hle a. A tla chawp ringawt hi chuan kan ram hi khawilai mah kan inhruai thleng dawnin a lang lo.