Guest writer
HC Vanlalruata
LARSAP THUNEIHNA
British-in India bakah tuna Pakistan, Bangladesh leh Burma ramte a awp lai hun khan British sorkar (Great Britain/ United Kingdom) kha chu mipui rorelna a ni a. Mahse, a lalram, ram dang a awpte a enkawl dan erawh chu mipui rorelna (democracy) ang a ni lo thung. Chuvangin British-in India ram a awp lai a a thiltih dan kha ‘British Raj’ tiin an sawi thin. India mi rahbeh an ni a, saphovin nuam tawlin mihang chu an rapbet a ni.
India ram leh tuna a ram thenawm ni tate a awpdan kha a nihna takah chuan tuna Muslim ram, Saudi Arabia leh a dangte inawp dan nen khuan a inang a. An minister-te chu lalber fate leh chhungkhat lainate zel an ni ang khu a ni ber. ‘British India’ tia sawi thin awptu kha Governor-General emaw Viceroy emaw pawh vuah sela, chu dinhmun luahtu chu a hming bula ‘Lord’ dah pha, British lal rama lalna chelhtu chhungkua (royal family) a tel, lal thisen kai an ni zel a. British Viceroy hnuhnung ber pawh Lord Mountbatten a nih kha.
An thuneihna an hman dik loh dawn emaw pawha lo thunun theitu mipui thlan an awm lova. British India chhungah na na na chuan lalberte lalber ‘Lalzahabar’ an ni tawp mai a. Mawhphurhna an neih rualin British lal thisen kai (aristocrat) dang zawng zawng khawsak danin nuam engkim an tawl a ni mai a, kan hla pakhatin ‘Nuam zawng zawng an nei vek ang’ a tih kha an chanvo a ni. Vote hmuh loh an hlau ve hek lo. Assam larsapte, Mizoram bawrhsapte pawh kha an lem chuang lo, an nawmchen chin leh an thuneih chin a inchen lo mai chauh a ni.
Viceroy luah thin Raisina hill an tih mai a in ropui tak mai chu India-in zalenna a hmuh hnu khan ‘Rashtrapati Bhavan’ ti a vuahin President-in an luah zui ta a. He lal in (palace) ropui tak mai pawh hi British Raj kalphunga kalpui a ni a. India zalen hnuah India President hi thuneihna tak tak nei hauh lo (Constitution tlawhchhanin) a ni chungin he lal in ropui tak mai acre 320 a zau, pindan 340 zet awmna hi a luah ta a. President chenna leh pisa ni kawp bawkah hian mi 545 an thawk a. Chawchhum 28, lirthei khalhtu 37, huan/ pangpar enkawltu mi 184 leh thil tifaitu mi 57 te an ni.
India Constitution hian President hi thuneihna tak tak a pe hauh lova. Political Science zirlaite zirlaibu a a lan dan chuan President hi ‘nominal head’ tih te, ‘rubber stamp’ tite-in an ziak hial a ni. India President hi chu ram puma MP leh MLA-te thlan a ni a, mahse, sorkarna chelhtu party duh zawng mi thlanchhuah a ni thin. State hrang hrang larsap (governor)-te hi mipui thlan chhuahte’n an thlan pawh ni ve lo, sorkar laipui a sorkar dinglaiin a duh ang mi a ruatte an ni a, mithiam bikte pawh an dah a; a tam ber chu politician an ni ta hlawm a. State thenkhat politics buaina thelhna atana khawi state larsap emaw atana dah lawp lawp pawh an tam tawh a. Politics khelhna atan hian ram hruaitute hian state hrang hranga larsap dinhmun hi an hmang tangkai ta hle a nih hi.
Mizoram bikah hian July ni 6, 2014 aṭanga May ni 28, 2018 inkar chhung khan larsap hi 6 kan nei hman a. Chu’ngte chu (a hma a a hun kum 3 hmang tling lotu Vakkom Purushothaman tiam lovin) – Kamla Beniwal (thla khat chhung), V. K. Duggal (thla khat tling lo chhung), K.K. Paul (ani hi larsap nghet ni lo, state dang nena min rawn hmuitu niin thla 4 tling lo), Aziz Qureshi (thla hnih), Keshari Nath Tripathi (state dang nen min hmui a, thla 2 chhung) leh kum 3 chhung awm Lt. General Nirbhay Sharma te an ni.
General Sharma dawt chiahah hian Kerala state unit BJP president ni lai Kummanam Rajasekharan chu Mizoram larsap atan rawn dah a ni a (May 29, 2018) mahse, kum 2019-a Parliament inthlanpui a ding tura an duh avangin March ni 8, 2019-ah a bang leh nghal a, Jagdish Mukhi chuan state dang larsap ni chungin October 25, 2019 thleng Mizoram a hmui a. Kerala state BJP president bawk P.S. Sreedharan Pillai chu October 25, 2019 aṭanga larsap hna chelhin a lo chhuak a. Mahse, kum 2 pawh larsap hna a chelh hma-in tuna kan larsap Haribabu Kambhampati hi July ni 7, 2021 aṭangin an rawn dah leh ta a. Ani hi Andhra Pradesh a BJP President ni lai a ni thung.
Mizorama larsap an rawn dahte hi tute nge an nih a, eng political party hruaitu nge an nih tih hi kan sawi tum a ni lo. Chutih rual chuan kan state sorkar hotu atana sorkar laipuiin a dahte hi state dang anga mipui thlan sorkar aiawhtu ni mai lova, mipui thlan sorkar aia thuneihna nei sang thei zawka dah an nih chuan a pawi satliah lova, India rama mipui sorkarna thuthlung (democratic principle) kalhin thuneihna pek an ni palh em tih hi ngaihtuah chian ngai chu a ni ber. Sorkar laipui-in a ruat, mipui thlan ni ve reng reng lovin ‘democratic country’ a a bik taka thuneihna a neih hi a dik thei lo.
Tam tak chuan kan hre lo mai thei a, tam takin kan theihnghilh tawh mai thei bawk. Kum 1986-a khatihlaia rammu mek MNF leh India sorkar inbiakna a inremna an ziah dawn hnaih khan ‘mutan’ an neih zinga lian tak pakhat chu inrem hnu-ah Mizoram larsap chuan thuneihna hranpa (special power) a nei tur a ni tih sorkar laipui lamin an phut ta tlat kha a ni a. Sorkar laipui hlauhthawn nia lang chu India sorkar dova kum 20 zet rammu tawhte kha an lokir a, sorkarna an chelh khan, state sorkar thuneihna leh police ralthuamte hmangin helna lian zawk an chawkchhuak ang tih a ni.
Mahse, MNF president Pu Laldenga’n, “Inremna chu inrin tawnna (mutual trust) aṭang chauhva piang thei a ni a, min ring tawk lova, kan state larsap kha thuneihna sang bik in pek dawn chuan kan tlin bik love,” tih tiatin a sawi a. Remna thuthlung ziah hma lawkin Prime Minister Rajiv Gandhi khan a pawm ta a, Mizoram larsap chu a bik taka thuneihna siamsak loh a titlu a, June ni 30, 1986 zanah inremna thuthlung an ziak thei ta a ni, an ti.
Chuti chung chung chuan kum 1988-a Pu Laldenga kaihhruai MNF sorkar paihthlak a nih hnu, President’s Rule a nih lai khan Mizoram chhunga autonomous district council-te enkawlna dan (India Constitution) Sixth Schedule chu Mizoram mipui rawn chu sawi loh, mipui nawlpui hriat hauh lohvin an lo siamtha a. Chutah chuan Mizoram a autonomous district council inrelbawlna chungchangah Mizoram larsap chu a bik taka thuneihna (special power/ discretionary power) an lo pe reng mai a.
He Constitution Sixth Schedule siamthatna hi Tripura nena hman tura tih a ni. Assam-ah chuan kum 1995 khan an lo siamtha leh bawk. Mizoram leh Tripura tana Sixth Schedule siamthatna ni section 20-BB-ah tarlan a ni a, Assam a atutonomous district council te chunga larsap hnena a bika thuneihna a pekna hi 20-BA ah tarlan a ni bawk. India ram hmun danga autonomous district council dangte chungah erawh an larsapte a bika thuneihna pek a awm lo.
Hman kum lawkah Mara autonomous district council (MADC) thuneitute chu sum tichingpen a puhin council sum hman dan chhuitir tura ruahmanna siam a ni a. Mahse, MADC a sorkar-na chelh mekte (Congress) kha larsap hnenah kalin chhui lo turin an ngen a. Hemi hnu lawkah hian BJP-ah inlet dialin BJP sorkar din a ni ta a. MADC-a BJP sorkar chu sum khawih chingpen chungchangah chhui a ni ta lo. Hei hian kumin MADC inthlan thlengin a nghawng a, a hnu a sorkar siam thlengin harsatna a awm zui zel phah a ni.
Chakma autonomous district council (CADC) a tuna MDC awm zawng zawng hi MNF vek an ni awm e. Chuti chung chuan anmahni inngeih loh avangin an buai a. Hemi avang hian BL Chakma-in sorkarna a siam theih thu a thehluh hnu-ah larsap chuan CADC dinglai hi thiah a, governor’s rule a dah mai a duh a. Council of ministers a rawn a, council of ministers-in an hnial a. Larsap hian a duhdan hi a titlang ta lo hlauhva. Titlang ta sela chuan Mizoram a sorkar dinglai, mipui thlan leh sorkar laipui ruat larsap hi na taka inep (confront) theihna tur a awm a ni.
India ram hi Constitution-a a inziah dan chuan ‘India, that is Bharat, shall be a Union of States,’ tih a ni a. Chumi awmzia chu India chu state hrang hrang inzawmkhawmin a din a ni. Sorkar laipui thuneihna bik (union lists) a awm a, state-te thuneihna tur bik (state lists) a awm a, thuneihna intawm, mahse, inchuh a awma sorkar laipui thuneihna tur (concurrent lists) pawh siam vek a ni. Chutiang a nih lai a, state thenkhat a Constitution Sixth Schedule hnuai a din theuh theuh, a thena larsap-in a bika thuneihna a nei hi a dik lo hle a. Constitution thuthlung leh mipui thlante thuneihna (democracy) kalh a ni. Mizoram mipui lah chu min rawn der eih lo lehnghal a.
A thuhrimin mipui thlante thuneihna thenkhat lo chhuhsak a, mipui thlan ni ve hauh lo, sorkar laipuiin a ruat hnena lo pek kha a dik lo a. Mipui zah lohna, Constitution kalh leh democracy thuthlung kalh a ni a. Hetiang a state thenkhat chauhva larsapin a bika thuneihna a neih hi dolet a ngai khawp mai. Autonomous district council a thuneihna chelhtu thenkhat hian ngaihtuah chiang lem lovin an lo lawm viau mai thei a, mahse, a hrisel lova a him lo. Anni pawh mipui thlan tho an ni si a.
Assam leh Tripura-ah chuan sorkar laipui a sorkarna chelhtu BJP tho an sorkar a, tunah chuan hnawk an ti vak lo mai thei. Mahse, Faroa hre lo Delhi a lal dang an lal hunah an buai ve thovang. Tunah sorkar laipui-ah BJP an sorkar a, MNF emaw, Congress emaw, ZPM emaw Mizorama an sorkar chuan he larsap thuneihna bik hi a hnawk an ti lo thei lovang a, a hnawk reng dawn bawk a ni. Chuvangin, mipui thlan sorkar aia sorkar laipui-in a ruatte kan ram chhunga a bika thuneihna pek a ni hi lungrual taka do tlan a ngai tawh a nih hi maw le.