REMNA

Kum 30 chuang kal ta-ah khan Mizote politics buaina chingfel turin India sorkar leh khatihlaia rammu mek MNF chuan Inremna Thuthlung an ziak a. He Inremna thuthlung ziah a nih zana Mizo mipui lawm leh hlimzia kha chu a hre pha tan chuan theihnghilh rual a ni lo. Political party emaw, kohhran emaw pawl emaw huaihawt a ni lova, chu chuan Mizote a then hrang hek lova. Thinlung chhung ril taka lawmna lo chhuak kha a hmuhnawmin a ngaihnawm ngawt mai. Chu Inremna Thuthlung chuan kum 20 zet rambuai-a awm tawh Mizoramah chuan remna leh muanna a rawn thlen a ni.

Hun a lokal zel a, thil a lo danglam zel a, Remna Ni kan hman leh kan thlen dawn apiangin Mizote zingah inrem lohna a zual ta thin emaw tih tur a ni a. Remna Ni hi thu leh hla hmanga indona ni-ah kan puang kumtin ta mai ni pawhin a ngaih theih. Political party awmna a zirin politician leh an chekawite an inhnial bur bur a, chumi kal zelah chuan rambuai lai hre phalo thangthar lo chhuak zelte chuan tute-emaw sawi dan atangin ngaihdan nghet ang reng zet an rawn siam ve chawp chilh a. A hnam pumin Remna Ni chu inremlohna ni, thu fei-ki-bar hmanga inkhawhna ni-ah kan chan ta a ni.

Kan Mizo tlangval leh hruaitu rammute khan Mizoram tan zalenna sang ber (sovereignty) an duh ber a nih avangin chumi atan chuan Mizoram zalenna (independence) an puang a. An duhdan a puitlin theihna’n thih thlenga tawrh ngamin an hun tha an pe a ni. Kum 1986-a MNF sipai lokirte’n Remna Run hmuna silai an tung lai hmu pha kha chuan an nunna innghahna ni hiala an ngaih an silai an thlah hreh zia kha a takin kan hmu a, mitthla-ah a la chiang hle a ni.

Tunlaia sawi dan lar takah chuan MNF rammute khan zalenna an sual tak taklo, tih te, rei an suallo, tihte a ni a, chubakah chuan Remna Ni pawh hi tlawmna ni ang hiala sawi duh thlengin an awm a. MNF leh India sorkarin inremna thuthlung an siam kha Mizote India laka an tlawmna tite’n an sawi a ni. Kha’ng hunlai hre chiang pha velo tan chuan awih mai pawh a awl khawp ang.

Kum 1966 March ni 1-a zalenna puan a nih atanga India sipai nena inkah hnu, indo thlawhna hmanga nunau thlenga beih kan tawh hnu lawk khan Mizoram kohhran hruaitute leh Mizo District Council thuneitute chuan MNF hruaitute chu India sorkar be turin nasa takin an nawr nghal a. An lehkha inthawn tawnna tam tak hi kan la kawl ve miau avangin hei hi thudik tak a ni. A tirah MNF hruaitute hi an khauhvin an tang na hle a, India nena inbiak hrim hrim kha an duhlo. Khatianga inremna a thlen theihna atana hma an lak avang khan Kohhran hruaitute chu MNF leh India sorkar lamin a ringhlel ve ve a, tuboh leh dolung inkara awm dik tak an ni. Khatihlai huna an dinhmun khirhzia hre duh chuan zawhfiah theih a ni a, tlem a zawng an la dam e.

Rambuai a zual zel a, sorkar laipui a khauh tulh tulh a, India sipaite an che rawva tulh tulh bawk a. In thah mai mai leh hmeichhe pawngsual te a tam em em mai a, mipui mimir an rum tak meuh meuhva. Chutih lai-in British hovin Malaya (Malaysia) rama Communist pawl zalenna sualtu Malayan National Liberation Army (MNLA) mite’n an mipuite hnen atanga eitur leh tanpuina dang an dawn theih lohna atana ruahmanna - ‘Briggs Plan’ an tih mai zulzui khan khaw khawm an bei ta chiam mai a nih kha. (Briggs Plan hi khatihlaia Malaya rama British sipai hotu lu ber Sir Harrold Briggs-a duan kha a ni a. British laka hel Malayan Communist Party leh an ralthuam hum pawl MNLA te leh mipui mimir thliar hran-na’n mipui kha ranrual ang maiin an khalh khawm a, an veng a, MNLA te an tanpui theihlohna atan an khung hrang a ni).

Malaya-a British hovin an tihdan entawn deuh chiah chiahin Mizoramah pawh khaw khawm kha an bei a. Khaw tenau tam taka chengte chu ran rual ang mai a khalhin khaw dangah an khalh khawm a, chu khua ‘Protective and Progressive Village’ (PPV) an tih mai chu hung vekin chhuak leh lut turin phalna lehkha ‘movement permit’ an tih mai chu sipai hotute hming ziah hnan hmang tello chuan a chet theih hauh loh. Khaw khawm khan mipui tawrhna leh harsatna a thlen satliah a ni lo, hnam intodelh thin Mizote kha thlawhhma la thei lova siam an nih avangin India sipai leh sorkar pek ang apiang an ei lo thei lova, intodelh lo hnam a lo nih phah ta a ni.

Rambuai laia tawrhna nasa tak kha kan sawi seng lovang. Chutiang a nih avang chuan kohhran hruaitute’n bul tanin remna awm theihna tur an dap ta ngar ngar a. Kohhran mipui zawng zawng an tawngtai piah lamah a takin hruaitute’n tan an la bawk a, India sorkar leh MNF hruaitute bia-in palai hna an thawk a. Political Party tinin inthlan dawna an inzawrhna leh thutiam atan ‘Remna leh Muanna’ an hmang a. Zirlai pawl lian ber MZP phei chu remna atana an thawh nasat em avangin UT sorkar nen an inep na hle a, an tia-vai titih hial a. Mitin hmui-ah hian remna leh muanna hi a awm ti ila kan sawi sual lovang.

Chutihlaia political party te, politician te, kohhran hruaitute, pawl hrang hrang leh zirlai hruaitute sawi ber chu “Kan Mizo tlangval rammute’n zalenna famkim nei turin beih zel la huamin peih mahse, mipui lamin kan tlin ta lo a ni e, remna siamin lokir teh se,” tih a ni a. Politician thenkhat phei chuan MNF rammu-te khan Mizoram leh Mizo mipuite tan eng thuneihna lian mah rawn hawn lo mahsela remna leh muanna a awmna tur a nih phawt chuan lokirin lo haw sela an duh tih an sawi chhuak hial a. “Sai ramchhuakin sakhi pawh rawn hawn sela, a lu chu a kaptu in banga tar tur a ni,” tihte chu a tawngkam thiam zualte sawi kan la hriat reng theih a ni.

Heti khawpa mipui-in an koh nasat avang hian MNF hruaitute leh India sorkar aiawhte an inbe ta a. MNF-te’n Mizote tana inrelbawlna tha ber an duh a, chutih lai-in India sorkar chuan a thuneihna a tlem thei ang ber hleh thlak an duh thung a. Hun rei tak an inbia a, a tawn tawnin hloh leh help an nei a. A tawp a tawpah chuan Inremna Thuthlung chu an lo ziak ta a. Pu Laldenga khan, “Kan Inremna thuthlung hi kan duhthusam a ni lova, India duhthusam pawh a ni hek lo,” a ti a nih kha.

Inremna duhtu Mizote chuan kan duh ang ngei remna leh muanna chu kan nei ta a, chutih lai a tun hnu-a a sawisel zawng leh a chhuanchhe thei ang bera leh si hi chu a nep thlak ngawt mai. Kan tawngtaina zozai leh mipui-in remna kan duhna kan lan tir zawng zawng leh mi thahnemngaite thawhrah kha kan theihnghilh thiang lova. Chuti chunga kan rama remna leh muanna lo awm ta duh lehlo ang mai a sawi nawi tur leh sawi hnawk tur zawng a, a Remna Thuthlung ber pawh ar-chuk-tui-lova chhuah leh hnuhnawhtute hi an chet dan a naupang chhia ngawt mai.