HNAM PUANZAR

Vawiinah India ramin zalenna (independence) a neih kum 75-na a thleng a, ropui taka lawm a phu ang ngeiin ram pumah lawm a ni. India zalenna ni lawmna hun a lo thlen hian hnam hla (national anthem) leh hnam puanzar (national flag) hi a hmatawngah dah loh theih a ni lova. A chhan chu he thil pahnih hian India ram leh hnam hmangaihna thinlung a kaitho lehzual thin a ni. Hetih lai hian India rama awm nih duh lo leh India mi nihna pawm ve lo hmarchhak hel pawlte chuan hmarchhak state hrang hrangah India zalenna ni hi an lo kawmserh ve mek bawk.

Hnam puanzar hi sorkar pisa leh zirna in zawng zawngah zar tura tih a ni thin a. Ram pum huap ni pawimawh, a bikin Independence Day leh Republic Day angah te chuan mimal inah pawh zingah zar remtih a ni a. Hun dangah chuan an phalrai lo hle. United States leh United Kingdom a mipui-in an hnam puanzar chhuang taka an duhna hmun hmuna an tar thei ang kha India ramah chuan a tih ve theih ngawt ngai lova. Dan khirh fe fe hmangin India sorkar hi chuan hnam puanzar hman leh zar dan hi a khuahkhirh thin a ni.

‘Flag Code of India, 2002’ kan chhiar chuan, “The National Flag of India shall be made of hand spun and hand woven wool/cotton/silk khadi bunting of the length to the height (width) of the Flag shall be 3:2.,” tih a ni a. Nikum December ni 30 a he Code an siamţhat tak hnu khan India hnam puanzar hi cotton/khadi tih vel chauh ni lo, polyester leh khawl hmanga puantah hmang pawha siam phal a ni ta a. ‘The Prevention of Insults to National Honour Act, 1971’ te kan chhiar phei chuan rawmawl thui parnate, kuthrukna leh hetiang lam chi-ah tih phal a ni lova. Sorkar mi ni lo vuina-ah hman phal a ni lova, puanzarah hian eng dang mah ziah belh phal a ni hek lo.

Sorkar pisa pawimawhahte pawh chhunah chauh zar phal a ni thin a, tlai lama lo la thla lova zankhua a zar a nih chuan a mawhphurtu hremna pawh a na viau thin. Tunah erawh chuan hetianga khuahkhirhna hi tam tak thlak a ni ta a, zalen taka mipuiin an zar theih tura ruahmanna siam a ni ta a ni. Kumin, India ramin zalenna a neih kum 75-na champha a lo thlen takah phei hi chuan sorkar leh dan siam pawl pawhin ngaihdan thiangzau deuh an lo nei ta niawm tak a ni a, India hnam puanzar chungchanga khuahkhirhna thikthu chhe tak kha an thlahdul zui thui ta viau mai.

Hei hi rilru zim tak hmanga khuahkhirh thinna awm tawh lova an hnam puanzar chhuang taka kawng hrang hranga tar chhuah (display) duhtu India ram leh hnam hmangaihtute tan chuan an lawmzia lantirna hun a ni hial mai. Chutiang tak chuan kuminah chuan India zalenna ni thlen hma atangin mimal/mipui mimir pawhin hnam puanzar zar phal a lo ni ta a, zalenna ni thlen hma leh a hnu thlenga zalen taka zar chak an lo tam em em mai tih hi a chiang a, sorkar pawhin khuahkhirhna awmze nei lem lo a thlahdul ta hi a ti fuh hle awm e.

Chutiang a nih mek lai chuan Mizoramah chuan thil kan lo kalpui uchuak leh pek ni awm tak a ni a. Sorkarin hmun hrang hranga a duh tan a India hnam puanzar lei theihna tur a ruahman leh a man tur pawh a bithliah dan puanzar a ni a. Chutih mek lai chuan tu thupek ber nge tih pawh hriat theih mang si lohvin Mizovin ‘retailer’ kan tih mai, Public Distribution System (PDS) kaltlang a mipui hnena buhfai hralhchhuahna hmun ‘Fair Price Shop’ thenkhatah tihluihna ang rengin India hnam puanzar chu Rs 20/- a hralh a ni ta tlat mai a. An zuar chhuak a ni satliah lova ration buhfai la tur chuan lei ngei ngei ngai leh hnam puanzar lei lo chu ration buhfai lak theih loh an lo ti a nih awm chu.

Thil reng reng hi a thatna leh pawimawhnate, a ropuinate emaw inhrilhfiah a, chutiang a lei tur emaw a thlawna nei tur emaw a infuih hi a tha ber a. Inbarhluih hi erawh chu a tha lo. Entir na’n India rama ram bung khat kan nih avangin Hindi thiam a pawimawh dan inzirtir hi a tha a, Hindi thiam pawh a tha lutuk. Mizoram pawna midangte nena inbiak theihna a nih bakah kan hna-ah leh kan thiltihah Hindi thiam chu a tangkai em em a ni. Mahse, tihluihna a inzirtir leh inbarhluih (imposed) a nih chuan mi an hel thin.

India sorkarin hmana official language atana Hindi hman tura a tih pawh khan India chhim lam chu a kang duai duai mai a. Assam sorkarin Assamese tawng hmang tura a tihluih avangin Mizo district, Khasi & Jaintia district (Meghalaya ni ta) leh Naga district-ah te chuan buaina a chhuak nghal a. Assam atanga inlakhran duhna a piang a, tlangmi, Assamese tawng hmang ve lote chuan state hrang neih ngiatin nawrhte an huaihawt a, a tawpah phei chuan Assam state lian ve tak chu thendarh a lo ni ta hial a nih kha. Chuvangin barhluih ni lova, a thatna leh tangkaina inhrilh a inzirtir zawk hi a pawimawh chu a ni.

Hemi letling chiah hian thil tha lo zawng zawngte pawh khap vek tum lovin a that lohnate inhrilhfiah a, inzirtir hi a tha-in a tlo zawk fo. Khawvelah hian thil tha chauh ni lovin thil tha lote a awm tur a ni a. Thil tha lote khap a tihbo lam aiin thil tha lo laka inthiar fihlim a, thil tha ti tura inzirtirna lam hi kan tihtur dik tak zawk chu a ni. Mihring chuan midang duhthlanna hi kan zahsak tur a ni a, khapsak aiin a that lohna hrilh a zirtir a, chumi laka fihlim a awm kha Siamtu-in a duhdan pawh ni zawkin a lang.

Chuvangin kum dangah pawh India zalenna ni emaw Republic a nih champha emaw kan thlen leh hunah hetiang hian India hnam puanzar hi phalrai a ni leh mai thei e. Chutiang hunah chuan miretheite lei luihtir aiin an zalenna zahsak a, an duhthlanna hrethiam zawnga thil kan tih a tha hle ang. Retheih vang ni kher lo pawha lei tul ti lem lote, an chenna ina hnam puanzar zar duh lem lote tihluih a, lei luihtir zawng ni lovin ruahmanna kan siam tawh turah i ngai teh ang.

Hetianga ram hun pawimawh a lo thlen hian hnam hla rem hun a awm thin a. Chutiang hunah chuan Mizo zingah India mi ni lova la inngai tlat awm theih a ni. A bikin rambuai lai amite zingah. A chhan chu engpawh ni se la, an ngaihtuahna kha zahsak a la tha ta fova, hrilhfiah erawh chu a la tha leh zual ang. Chutiang ngaihdan la sahuai-thing-vawn tlatte pawhin an hriat tur erawh chu tu hnam hla (national anthem) pawh mai hi kan zahsak tur a ni a, chu chu mi changkang tihdan tur a ni, tih hi a ni. Chutiangin an hnam puanzar pawh.

Vawiinah a ni emaw, hun dangah pawh hnam hla an rem lai chuan zah entir na’na kan din hi a mawi a, kan tihtur a ni a. Khawi ram hnam hla pawh ni rawh se, kan zahsakin an rem hun chhung chuan ding ila, kan tizahawm a, keimahni pawh kan zahawm tel a ni. India ram nena inrem lo tak Pakistan leh China ram hnam hla pawh kan zahsak zel tur a ni ang. Chu chu mi puitling tihdan tur a ni.

Sawi thui ta zel ila. Mihring hian kan sakhaw vawn hi a dik berah kan ngai vek a, khawvel piahlam a kan awmdan tur hrilah kan ngai vek mai. Hetiangah hian Mizo tam tak, inla Kristian lutukte hian Kristian ni ve lo, sakhaw dang betute ngaih theih lohna kan neih len avangin an sakhaw serh-leh-sang ngaihtheih lohna kan tilang fo thin. Kan sakhua ni lo, sakhaw dang serh-leh-sang hi kan va tuipui a va tihpui ve tur tihna a ni lova, an lo remti kher lo mai thei bawk. Chutih rual chuan kan sakhaw rindan nena a inan loh mai avangin kan ngaithei lo ngawt tur a ni lova, an rindan kha tawmpui ve lo mah ila, an sakhua leh an biak dan kha kan zahsak tur a ni.

Politics-ah te, ram ei leh bar chungchang (economy), kohhran thurin leh khawtlang nun danah te ngaihdan hrang kan nei a, kan ngaihdan kha a dik kan ti vek. Mahse, midangin ngaihdan hrang an neih a thiang a, chu chu an sawichhuak thiang bawk a. Midang ngaihdan hi kan pawm ve lo a nih pawhin kan zahsak tur a ni. India danpui-ah ngei pawh midang ngaihdan pawm loh hi a thiang a, sorkar thiltih dan sawisel theihna chanvo (right to dissent) pawh kan nei a ni. Kan ngaihdan pawm loh theihna chanvo kha midangin an nei ve vek tho tih hriat a, chu chu zahsak tur a ni.

Vawiin, India zalenna kum 75-na kan lawm mek lai hian mipui thuneihna (democracy) hmanga inkaihruai kan ni tih hre thar leh ila. Dan hnuaia intluktlanna (equality before the law) leh dan rorelna (rule of law) pawisa turin infuih tharin rilru siamthar ila. Democracy ram ropuina leh mipuite zalenna thlentu a nihna chu dan rorelna, intluktlanna leh danpui-in min pek chanvo humhalh ruala midangte chanvo leh zalenna zahsak hi a ni tih i hre thar leh teh ang u.