MIZO EISIAM

Kum 1998 khan Delhi a INA Market epa Dilli Haat-ah khuan thianpa P.L. Liandinga nen kan va teilut ve mai mai a. India ram state hrang hrangin an chaw/ chawhmeh zawrhna chawdawr hrang hrang awmin khawi state chaw/ chawhmeh emaw kan duh zawng kan thlang thei a. Sikkim state chawdawrah chuan ‘momo’ leh ‘thukpa’ tih vel hi helaia kan ei ṭhin aia tui, anmahni hnam (Bhutia-Lepcha) siam dan dik taka an siam kan ei a. A tui khawp mai. State hrang hrangin thiamhnang an siamte en tur leh lei theih a ni bawk.

Delhi Tourism and Transpor­tation Development Corporation (DTTDC)-in a enkawl Dilli Haat-a kan kal lai hian Mizo chawdawr a lo awm ve a. Vawksa an lo siam chu kan han ei ve a. Siamdan hrang hranga siam ni ve awm deuhvin ‘Pork Vanapa’ tihte ‘Pork Taitesena’ tihte chu ei tur a awm na a; an siamdan a inang deuh put mai hian a hriat a. Kan han ei takah chuan Naga-hovin tuaithur (bastenga) nena vawksa an siam hi a ni berin kan hria a, lung a awi lem lo khawp mai. A chhan chu kha kha Mizo vawksa siam dan a ni miau lo a ni.

Hemi kum hian vawi engemawzat chu 29, Dr Apj Abdul Kalam Road, Aurangzeb Road-a awm Nagaland House-ah hian thiante nen zanriah kan va ei ve thin a. Khatihlai khan Mizoram House-a chaw ei man kha mi pakhat tan Rs 20/- a nih laiin Nagaland House-ah chuan Rs 40/- zet a ni a. Sum lama harsa tak chungin thla khatah vawi khat tal chu Nagaland House-ah zanriah ei kan duh a. A chhan chu uisa leh vawksa an siam dan kha kan thianpa, Nagaland a piang seilian khan a ei chak tlat vang a ni. Keini paw’n tui kan ti viau.

Nagaland House a an chawhmeh tui kan ti viau chung khan an siamdan entawn deuh nial nual a Mizo aiawh anga chawdawr hawng vete’n an siam kha a lungchhiatthlak lai tak chu a ni. Kan thiannu NDTV-a thawk thin, a pi Mizo, a pu Naga-in Aizawla a lokal lai a a sawi chu, “Mizoram a rawn zin ve lai a vawksa leh antam chhum pawlh ei loh chu ka duh lo,” tih hi ka hre chhuak fova, Naga siam dan aiin kan vawksa siam dan hi a hniam lo.

India ram pawn atanga lo zin mingo leh ramchhung mi, a bik takin chanchinbumi kan thiante an lo zin hian vawksa leh antam chhum pawlhte, saum leh chingal a mautuai bawl bakah saum emaw bekang emaw a anhnah bai thlengin kan lo hlui ve tawh a. Tui an ti em em hlawm a ni. TIME magazine a Asia chhim chhak bialtu Michael Fathers pawh khan kan ina mautuai chhum saum leh chingal a bawl kha a tui a ti ber tih a sawi zing hle. Kan eisiam dan hi khawvelah a hniam bik lo.

Dilli Haat-a an ‘Pork Taitesena’ min hlui, Naga-ho vawksa siam dan anga sawngbawl tluk bawka huatthlala-awm chu Mizoram chhunga Mizo chaw/ chawhmeh insiamsiakna a Mizo siamdan dik hmang lova eisiamtute’n lawmman hial an dawng ṭhin hi a ni. August ni 13-a Millennium Centre chungzawla ‘Eat Right Mela’ an huaihawt kha a buatsaihtute tih chhan a that tehlul nen Mizo eisiam diktak an tidal nasa hle tih kan dawng a, a pawi vawng vawng a ni.

Hetiang a Mizo chaw leh chaw­hmeh siam endik tur hian Mizo chawhmeh siam dan diktak hre hauh lo, saptawngin sawi ve ta khanglang i la, a ‘taste’ phei chu a taka la tem lo, phailama an eisiam dan zir chhuak hman kan ching niin an sawi a. Eisiam temtu, a siam dan dik leh dik loh endiktu lei hriatna (taste buds) fuh kan hman loh chhung chuan chutiang mite chuan Mizo eisiam dan aiin a hang tui deuh zawk kha an dahsang ta mai a. Hmehhan (ajinomoto) telhte khan lawmman an dawng ta mai mai niin he intihsiakna a tel ve ngei pakhat chuan chiang takin a sawi a. A tui leh tui loh temtu pakhat khat kuhva hmuam sen huam chungin a eichhin niin an sawi bawk. A dik leh dik loh chu kan finfiah hman hauh lo.

Mizote hian kan hnam incheina leh kan chawhmeh bakah mitthi sawngbawl dan leh vanduaite kan buaipui zui dan hi kan hnam ziarang a kan la vawnhim chhun a ni mai awm a sin. Kan sakhaw vawn thar avangin kan nunphung leh hnam ziarang hi kan bosal fai vek tawh a ni ber a. Mimal, khawtlang leh kohhranah hian khawthlang mingoho tihdan kha a dik ber vek emaw kan ti tawh a. Chapchar Kut hman khaptute khan sakhaw hming leh behchhan a an pawikhawih nasatzia hi an hre pha ang emaw. Kan hnam thil kan la vawnhim ve zinga pawimawh ber pakhat kan eisiam dan kan tihdal zel phei hi chuan he hnam hi kan ‘suak’ kim hle mai dawn a ni.

Kan Mizo eisiamte hi a zahpui­awm lohzia chu a chung lamah kan sawi tawh a. Chubakah chuan Mizote’n kum engemawzah kalta atanga ei kan lo siam dan, bai, tlak, rawt leh bawlte hi kan chhawm nun zel a, a tul dan anga hmasawn zel pawh a tha awm e – tidal chuang si lovin. Meghalaya a chengte’n eisiam dan bik an nei a, a bikin an vawklu bawl (doh khlieh sniang) chu Mizote pawhin kan siam thiam ve in kan ei ve a. Naga vawksa siam danin kan siam ve tur a ni lo tihna a ni lova, kan siam thiam ve a tha hle. Manipur hovin ‘ironbah’ an siamte pawh an eisiam dan bik leh an chhuan em em a ni a. Mizoramah pawh Bru hnamte’n an siam ‘vaipaden’ thleng hian a chhuanawm a ni.

Hnam tin hian eisiam dan chi hrang hrang an nei vek a. An chhuang em em vek bawk. Naga­land-a an Hornbill Festival kan han chhim ve (2015 December) khan Naga hnam hrang hrang – Ao, Konyak, Angami, Lotha leh a dangte khan vawksa siam dan hrang theuh an lo nei tih kan hre ve chauhva. Mauthei a in mai theiha an lo zawrh an zu pawh kha a ‘taste’ a hrang ve vek niin an sawi. Mizote hi chuan ‘Hmarbai’ han tih bikte hi kan nei na a, a bak chu kan eisiam dan a inang tlang khawp mai.

Hnam dangin an siam dan ni lo, Mizote’n kum tam tak eisiam dan bik kan neihte hi kan humhalhin chhuan nachang kan hre tur a ni. Kan Tourism department-in tourist lodge, highway restaurant leh chaw ei leh thlen theihna a siamah te pawh hian tuna an kalphung hi an thlak a ngai tawh hle mai. Chutiang bawkin India rama kan Mizoram House hrang hrangte leh Mizoram chhunga sorkar enkawl circuit house leh department rest house leh inspection bangla hrang hrangah hian Mizo eisiam thiam dahin kan eisiam hi i chawisang zel ang u.

Kan mikhualte sap nial nual, Chinese leh India eisiam dan chawh­pawlh nial nual kan lo hlui thin hi a ropui lo khawp mai. Heti’ang hi Tourism department thuneitute hian tunhma kha chuan a changkangin an hre tlat pek a, tourist facility hmuna Mizo chawhmeh lo hlui khan ‘chhangchhiat’-naah an ngai tlat pek a ni awm e. Zu hi khap ni lo phei sela chuan kan hrandenzu, a tuitling, zufang leh zupui te hi rampawn leh state dang atanga khualzin kan mikhualte hi lo hlui ila a tha tur. Chutiang tur chuan ram pawn leh ram chhung atanga lokalte lo pek tur bik siam phalna (special permit) hi MLP Act/rules ah dah theih ni se a tha khawp ang.

Ram pawn leh ram chhung atanga zinmi lo lutte, a bikin ram hrang hrang palaite hian Mizoram chu zinmite nasa taka hip theihna nei niin an sawi ziah a. Chuti chunga zinmi kan hip theih hauh lohna chhan bul ber chu kan ei leh in hi a ni. Europe aṭanga lo zinte spaghetti leh sausage bakah scotch whisky lo hlui kher kan tum lai hian anni chuan kan ei leh in zawk an duh tih kan hre pha lo. France bakah khawvel a wine siam tui ber ber ram atanga lokalte pawh Champhai leh Hnahlan khawmite tharchhuah hi kan lo chhawp mai zawk tur a ni. India chhim lam atanga lokalte hian biryani, dosa, idli leh uttapam te ei turin Mizoram an rawn pan vang vang lo tihte hi kan hotute hian an hriat a hun ta hle mai.

Khawvel hmun hrang hrang leh India ram hmun dang atanga lo zin zawng zawngte hi kan Mizo eisiam dana siam ngei mai hi chhuang takin kan lo hlui mai tur a ni a. Chu chu kan eisiam (Mizo cuisine) kan chawilarna leh phochhuahna tha lutuk a ni. Kan maian bai, anthur, bawrhsaiabe leh lengser bakah eng engemaw vawm luh a, bai hmin hlima kan inchhawp ang hi India rama khawi star hotel-ah mah ei tur a awm lova, a aia tui an nei bik hek lo. Arpum chhum, buh tlem leh anthur thlak leh kan ram lui sangha chhum kha fek anga tui hi hmun dangah kan ei hek lovang. Rawtuai bai leh mautuai bawlte pawh hi.

Kumin November thla hian ‘Inter­national Tourism Mart’ kan thleng dawn niawm tak a ni a. Hetah pawh hian eisiam lam buaipuitute chuan Mizo eisiam diktak, hnamdang hmehhan ilo telh loh lo chhawpchhuak ngei teh se. Hnam dang tihdanah hi chuan an thawhrimnate, an teirei peihna leh tumruhna bakah hawihhawmnateleh thuhnuai­rawlh te, entawn tlak apiang i entawn ila. Chutih rual chuan kan hnam thil (eisiam tiamin) erawh hi chu pawlhdal lovin tui pawlh loh, a firin i kalpui zel ila, i humhalh tlat zawk ang u.