HOME

Kum 1992 vel kha ni ta-in ka hria, khatihlaia Social Welfare Minister Pu P. Siamliana (RIP) khan Aizawla ruihhlo ngai leh zu ngawlvei enkawlna ‘home’ lar tak mai kha hriattir lawk lovin a tlawh thut mai a. Lo inring lawklo na na na chu an ‘home’ a an thil neih leh mithiam rawih anga report an thehluh ang kha engmah a lo awm lova. A hma lama thuneitute’n an tlawh chuan an enkawl ni-awm takin ni khat hlawh pe-in mi thahnem tham tak an lo hmuh tir thin kha a ni a, Pu Siama’n a tlawh ni hi chuan an lo tlem em em khawp a. Ruai a an insawi doctor te, nurse te, clinical psychologist/ psychiatrist te leh trained counselor te kha an lo awm reng reng si lova. An in man chhuak a, buichhia laih lovin an inpuang chu a ni ta ber mai a. Pu Siama khan kha ‘home’ dinhmun kha a hriat ruk avangin a zu thawng thut ni ta-in ka hria.

Khatiang a nih takah khan sorkar laipui tanpuina dawng tura recommend zingah he ‘home’ hi a tel ta lova, a dintu leh Managing Director invuah, a lirthei hma-ah pawh a nihna lian taka tar thin kha a lungawilo hle a. Minister kha ‘chem lova a lu laksakah’ a puh a. Hemi chungchangah hian Pu Siama kha thil awmdan ka va zawt fiah a, ani chuan lem taka thil kalpui a nih avanga sorkar laipui lama thawn ve talo an nih thu min hrilh a. Khulama thawn thlak tura an pawisa mamawh an ziahna min entir a. Chutah chuan MD kha hlawh tha tak inpe angin an ziak a, doctor, nurse leh midangte hlawhte, an inenkawlna senso zawng zawng kha tam tham tak mai an tlar dul mai a. An chan tam ve fu a ni.

Mizoramah hian ngaihdan fello deuh kan neih pakhat chu ruihhlo ngaite, zu ngawlveite, hmeichhe dinhmun tleute, naupang humsual daite, hnuchhamte, pianphunga rualbanlote leh rilru lama harsatna neite hi hmangaiha enkawl tumna tak tak nei si lova, eizawnna, sumdawnna leh sum huiluhna atana kan hmang thin hi a ni a. Pathian thu (theology) zir lovin BiakIn leh puipunna-a Pathian thu hre ber anga sawi chiam an ching ang tho hian hetianga humsual daite enkawl kawnga thiamna nei reng renglote hi a ‘home’ din peih peihah an tang a. Chu chuan thil a tibuai ta viau a nih hi.

Pahnihna-ah chuan ruihhlo ngai, zu ngawlvei leh rilru lam harsatna neite hi misual (criminal)-ah mithiamte’n an ngai ngawt lova damlo enkawl ngai (patient) ni-in an ngai a. Damlo chu enkawl ngai a nih avangin a natna lam hria leh enkawl dan hria-in an enkawl a tha ber. Mizote hian engkim hi Pathian thu hmanga teh vek ngawl kan vei a, damlo pawh tawngtai damthei inti-te hnena hruai kan ching a. Humsual daite pawh hi camping leh crusade vel hmanga tihdam kan tum a, kan hlawhchham nasa hle a. Tam tak phei chu kan ti zualkai zawk a, medical (scientific) treatment mamawh kha chutianga kan enkawl loh avang chuan an lo khirh zual ta zawk thin. Dr John M. Ralte (RIP) khan camping leh crusade zawh hlim hian amah pantu an pun hluai thin thu min hrilh ka la hre reng thin.

Pathumna-ah chuan inchhung khura kan inenkawlna hi en chian a, insiam that kan ngai a, hetah hian kan vai deuhthaw-in inenlet kan ngai. Inchhungkhura inawpna tha leh chhungkua inkawmngeihna kan tlachham a, chu chuan kan fate hi pawn-ah a tir chhuak thin. Mizote hi inleng kan neiha inchhunga naupang infiam ninga, “Pawnah va chhuak rawh u, uite rim in nam,” ti thin hnam kan ni a. Hei hi a pawi em em a ni. Kan fate hi kan duat viau lai-in kan hmangaih lo a nih em loh paw’n kan hmangaihna kan lantir thiamlo a ni mai thei a, kan kawm ngeihlo hi a pawi ber pakhat a ni. In aṭanga kan tu leh fate an hlat tawh chuan thil tha ai-in thil thalo an zirin an ti tam zawk tawh thin a ni.

Kan uap that loh tu leh fate kan enkawl that theih loh avangin kan mangang chuan Police leh tlawmngai pawlte kan pun ta thin a. Tanin (jail)-ah hian Kohhran thalai hruaitu fel takte an tang lem si lova, an tanna-ah hian thil thalo bawk an zir belh a. Ruihhlo ngai leh zu ngawlvei dahkhawmna Inah pawh mi tha tak tak awmkhawmna a nih loh avangin thil tha an zir chhuak ngailo. Nu leh pa, anmahni hmangaih bertu tura ngaih hnena tha taka awm thei tawhlo dinhmun an thlen hnu hian anmahni hmangaih lemlo enkawl ‘home’ ah khan an va that vak kan beisei chuan beiseina meibul a ni ang.

Chutianga kan dah dawn rau rau a nih a, a tul kan tih bawk si chuan chutiang mite mithiamin an enkawlna hmun ‘rehabilitation centre’ tak takah dah ila. Hetiang lam dinhmun leh enkawl thiamte tak takin an enkawl chu ruihhlo ngaite pawh ‘damlo’ an nih angin damna changin an chhuak thei a ni. Mizorama kan tihdan hi chu a phuahchawp lutuk a, dam ngawt ngaihna a awm lova. Awmpui ngaihna awmlo khawpa inchhunga buaina siam emaw, rukru-a chhungte rawk reng mai a nih avanga dah bona atan he’ng ‘home’ te hi chu kan hmang mai chauh reng a nih hi. Khawtlang leh inchhungkhur tana hnawksak dah khawmna a ni a, damlo enkawlna hmun a ni lova, enkawl thiam an awm bawk loh avangin a nihna tura enkawl an ni heklo.

Hetianga ruihhlo ngai leh zu ngawlvei enkawltu hlun leh lar tak chuan zu ngawlvei hi chu tam tak an enkawl dam thu a sawi a. Ruihhlo ngai erawh chu kum engemawzat an nghei tawh hnu pawha ti leh an tam tih a sawi pahin,” Counselor-ah te kum 2 zet kan hman hnu pawha ruihhlo ngaihna a tlu leh an tam mai,” zu ti mauhva. Ruihhlo ngai thin, reilote an nghei avanga ruihhlo ngai dangte enkawl tura an han hmang mai phei hi chu tunlai tawng takin a ‘risky’ khawp mai. Hetiang mai mai hmuna kan fate kan dah hi a pawi a, dah lo theilo kan ni hi a pawi leh zual lai tak chu a ni.

Mizoramah hian kum 1984 aṭangin ruihhlo vanga thi chhinchhiah tan a ni a, kumin July ni 26 thleng khan ruihhlo vanga thi zat hi 1,444 an tling tawh a, a takah chuan hei aiin a tam ngei a rinawm. Ruihhlo ngai la thilo hi sang tel tak meuh meuh an awm tih sorkar hian a hai hauhvin a rinawm lohva, chuti chunga ruihhlo ngaite leh harsatna dang neite enkawlna hmun ‘home’ kaihhruaina tur dan siam a la ni lova. Mizoram hian harsatna bik kan nei a, chutianga ruihhlo dona atana dan siam pawh chu mi sang tel tak meuh meuh an thih hnu-ah nikum khan an siam ta hram chauh a nih kha.

Hemi chungchangah hi chuan sawi tur a tam lutuk a, sawi sen a ni lo. Engpawhnise, humsual dai kan mihring pui, kan Mizo puite ngei enkawlna tha taka enkawl an nih theihna atana sorkarin ngaihtuahna a seng reng reng lo emaw tih mai tur hi chu a lungchhiat thlak tak zet a. Hetianga harsatna tawk an Mizo humsual daite leh an tih hrehawm an chhungkuate hi ngaihtuah deuh tawh sela, car man to leina atana sum an sih chhuah ran’ ang ema ngaihven rang tura kan phut ngamlo a nih pawhin kum khat chhungte tal chuan hetiang ‘home’ tam tak, concentration camp ang maia dan pawh awm lova enkawlte enkawl tak takna tur dan hi chu an sual chhuak turah i lo beisei phawt teh ang.

Chumi rual chuan BiakIn ropui leh tha tak tak, mawi tak tak sum tam tak sengin Kohhran hrang hrangin an sa nghek tawh a, misualte thian Isua Krista rawngbawltute hian he’ng BiakInte hi misual ngampatna atan an siam lo ni awm tak a ni a. Chumi piahlamah chuan Pathianni Kristian leh rawngbawltu langsar ni mai lovin hetianga humsual dai a, suamhmang (ruihhlo) tawktu ruihhlo ngai tanpuitu tur rawngbawltu dik hi kan ram hian a mamawh a. Khawtlang hruaitute pawh hetiang mite ‘home’ a dah bo ngawt nilova, khawtlang siamthat leh ruihhlo veite tihdam lehna tura hmangaihna nena thawktu kan mamawh ngawt bawk mai.