Guest writer
HC Vanlalruata
Ram ka thlir a ; TAWKTARH
Ramsa leh sava bakah lui lam nungchate kan man dawnin a chah/tawktarh kan hmang tangkai thin a. A chawchah/tawktarh hmang lo chuan man a harsa hle. Chutiang chiah chuan Mizoram leh India ram hmun dangah pawh kan politician-te hian mipui man/in-vote-tir na’n tawktarh an uar em em a. Hetiang hi saptawng chuan ‘populist policy/program’ emaw a thlawna sum leh thildang pek ‘freebies’ an ti. Ram changkang, mipui tam ber lehkhathiam leh dingchhuak an awmna-ah chuan hetiang hi an ching ve ngai lova, an hmu nep hle.
India state dang kan sawi kai hranpa lovang a, an ching ve tho tih kan tarlan tawh avangin. Mizoramah hian hetiang hi ram hruaitu leh hruai tumte hian an uar em em mai a. Khawmual, chung lam leh lui a cheng nungchate riltamna denchhen a thil tlemte tawktarh a kan man ang chiah hian mipui mimir retheih leh pachhiatna denchhenin kan ram hruaitu leh hruai tumte hian sum leh pai leh thildang, a thlawna pek turin min tawktarh ngar ngar mai hlawm a nih hi. Changkang lo tak mai a ni.
Kan sorkar lokal tawhte leh hrawn mekte hian ‘garden colony’, ‘jhum control,’ ‘Land Use Policy (LUP)’, ‘Mizoram Intodelhna Project (MIP)’, ‘ New Land Use Policy (NLUP)’, ‘NEDP’ leh ‘SEDP’ te an tawktarh tawh hlawm a. NLUP hmasa hunlai khan khawpui a awmte tan Special Development Scheme (SDS) kha an tawktarh bawk a. He’ng kan tarlan takte hi Mizorama cheng zinga a tam ber ni a an hriat, kuthnathawktute vote huina atana an tih a ni a. A thlawna thilpek intiam hi a changkang lo tih kan sawi tawh a, an pek hnu-ah pawh retheih pachhiatna dinhmun chhe tak atanga khai chhuah an tum ni a an sawite hian engmah hmasawnna tak tak an la nei lo. An la ek-cheh thut ngawt ngawt reng mai chu a nih hi.
Ngaihtuah ve mah teh u – political party 3-in Mizoramah sorkarna an siam tawh a, pali ti pawhin kan sawi thei ang chu. A chhan chu, UT-a Mizoramin mahni puala sorkar leh assembly hranpa a neih tirh khan Mizo Union an sorkar a, a hnu-ah Congress party-ah an inchhunfin ta chauh a, Congress sorkar angah a pawm theih rualin dinhmun pawimawh ber ber chelhtute chu Mizo Union hruaitute an ni. Mizo Union-Congress (merger) sorkar hnu-ah kum 6 chhung PC a sorkar a. Congress a sorkar leh a. Inremna ziah hnu-ah thla 6 chhung vel MNF leh Congress intawm sorkar a ding leh tih kan hria. Kha kha chu hun insingsak lai a sorkar lailawk (interim sorkar) a ni.
MNF chu state a Mizoram hlankai a nih tak, kum 1987 khan thlan tlin a ni a, mahse, thla 19 vel chauh an sorkar hman tihin an sorkar paihthlak a ni a. Hemi hnu hian kum 1989 atangin Congress chu MNF atanga pengte nen an sorkar a. Kum 1993-ah PC ni thin MJD tih hming invuah chawpchilh nen thawk hovin Congress bawk an sorkar leh a. Kum 1998-ah MNF leh MPC (PC/MJD ni thin) tangrual chuan sorkarna an la a, kum 2003-ah MNF bawk a sorkar leh a. Kum 2008 leh 2013 inthlanah hneh takin Congress a sorkar zawn a, kum 2018-ah MNF-in lehthalin a sorkar leh mek a nih hi.
Heta kan sawi sorkarna lo chelh tawh political party pakhatmah hian ram leh hnam hnuk tak tak hi mipui min la zawrh lo a tih theih hial awm e. Ram leh hnam hmasawnna tak tak leh rorelna tha (good governance) sawi pha kan la nei lo a ni ber. Thlan tlin an nih theihna atana mipui hnena an tawktarh chu sum leh thil dang sem intiam a ni ber a. Thla 19 lek sorkar Laldenga kaihhruai khan khawtlang siamthat (social reform) a sawimawi a; a dang zawng chuan ‘populist policy’ leh ‘freebies’ hmangin vote an zawng vek a ni, ti ta ila kan sawi sual awm love.
Congress sorkar lai a NLUP hmanga pawisa leh bungrua/hmanrua an sem khan a dawngtu za zela 90 chuang fe chu Congress party mi an nih thu Synod Social Front zirchianna khan a tarlang a. Tuna MNF sorkarin SEDP hmanga a sem tur pawh hi pho chhuah a la ni lo chungin nakum inthlan lo awm tur atana an party mite uibehna leh sawhnghehna atana hman tangkai an tum ber a rinawm. Kuthnathawktute leh khaichhuah ngaite khaichhuahna tak tak atana ruahman ni lo, sorkarna leh thuneihna chan theihna ngawr ngawr, vote hmuh na’na hetiang ruahmanna siam hi ‘politics aiawt’ a ni ber e.
Tun hnaiah India rama dan rorelna sang ber Supreme Court chuan vote zawnna atana a thlawna thilpek intiam leh hetiang zawnga sorkarna siam tumna ang chi hi engtia tih tur nge tih a ngaihtuah mek a. A titawp tur zawngin Parliament-in dan a siam duh an rin si loh avangin engemaw ti taka ruahmanna siam loh chuan India ram pum leh Mizoram ngei politics pawh hian hma a sawn mai dawnin a lang lo. Mipui retheihna remchanga la a, an sum mamawhna hre renga a thlawna thilsem hmanga pawhbeh kan nih chhung chuan ram changkang leh hmasawn ka ni thei ngai dawn lo tih hi thil chiang tak a ni.
Hrisel lohna vangte, piansualna leh vanduaina dang dang avanga mual eng phu phak ve lote tanpui theihna (welfare/social security scheme) ang chi hi chu siam a tul lo kan ti lo. Sorkar hnathawk awm ve lohna chhungkuate tana sorkarin health care scheme a kalpui ang chi hi kan sawisel hauh hek lo. Fuke kim, hrisel tha leh hnathawk theite thinlunga kutdawh duhna, hnathawh aia a thlawna therhlo dawn duhna chi tuh hi erawh chu tam hmahruai, ram tihchhiatna hmanraw tha berte zing ami a ni. Chu chu thuneihna atchilhtute’n thuneihna an chelh theihna atana vote zawnna hmanrua a an hman phei chuan a tenawm leh zual a ni.
Ruahmanna an duan chhuah dan thenkhat hi tha viau a lang, a taka tha si lo a awm a. Entirna pakhat chu hei hi a ni – kum 1986-a inremna avanga MNF lokirte kha ‘rehabilitation package’ hmangin pawisa tam tham ve tak pek theuh an ni a. Mahse, a hmanna tur ruahmanna fel tak a awm loh avangin awmze nei a hmang an tlem hle a, tun thlengin khami tuma lokirte khan thilngiat an la nei zui a nih hi. B.K. Hrangkhawl kaihhruai Tripura National Volunteers (TNV) ho kum 1988-a lokirte kha chu thelret huan (rubber plantation) siamna tur pe-in ruahmanna tha tak hnuaiah eizawnna tur kumhlun siamsak an ni a. An hlawhtling viau niin an sawi bakah buaipui zui ngai an awm a nih pawhin a nawpui chu an nih loh hmel.
Hetianga a thlawna thilpek hmanga chhungkaw retheite khaichhuah tumna kawngah hian ruahmanna felfai tak a awm chuan hmang tangkai chu an awm thei ngei ang tih a rinawm a. Mahse, party mi induhsakna atana hman a ni thin hi a tha lo ber lai chu a ni. Sorkarin kumtina sum hmuh tur beisei atanga a hman dan tur a duan (annual budget) a sum awm reng reng hi mipui thawhkhawm a nih avangin ‘mipui sum’ (public money) ti a sawi a ni a. Chu pawisa chu political party pakhat mite duhsakna bil atana hman a rem lova, mahse, zak hauh lovin an hmang si chu a nih hi.
Kum 1994 khan NLUP an kalpuina hmasa ber pahnih zinga pakhat, Lunglei district-a Lungsen Block zir chiang turin kan tlawh a. Pawisa an lak hma a mihausa deuhte pawisa lo puk lawk a, an lakna tur lehkhabu thehlem lo kawltir tam tak an awm a. An lak tlai chuan Lungsen khaw paho khan mahni ina chaw ei lovin an khaw chawdawrah man chawiin chaw an ei deuh vek niin an sawi a. Tape recorder leh thildang leina atana hmang an tam hle bawk an tih chu. Sorkar khan NLUP kha 70% vela hlawhtling angin a sawi na a, Economics & Statistics lamin an zir chianna-ah chuan za zela 5 pawh a hlawhtling lo tih an report-ah an tarlang.
A hnu daiha an tih leh pawh khan auto-rickshaw hmanga eizawnna an siamsakte tih loh chu hlawhtling sawi tur an tlem hle a nih kha. Hei hi NLUP thiltum letling hlauh a la ni zui. Tuna SEDP sem tur pawh hi vaimim ching tura thlante hian sum hmahruai an hmuh hi smart phone leh thil dang ho mai mai leina atan an hmang ang a, vaimim chi pawh pe sela Bingtaii ang khan an kang puak mai mai lovang tih sawi a harsa khawp mai. Sorkar hmasa lama hunpui thlen dawn hnaiha pawisa an han sem chiah mai phei kha chu rethei bakberh tawh sa emaw, ni chuang lote pawhin hunpui lo thleng tur atana thawmhnaw leh thil engemaw mai mai laina atan an tlakral mai ang tih a rin theih a. Kan ram hruaitu lo hrawn tawh leh hrawn mekte hian rahbi tleute’n lei rem an rah theihna tak tak tur hi an ngai pawimawh lem lo niin a lang.
“Retheite hi chaw pe ringawt lovin, an vote leisak ringawt bawk lova, an retheih chhan zawh chhuah hmasak a, chhanchhuah tum tur a nih laiin, chutiang ai chuan retheiin awm reng se la, lalna leh thuneihna kan chan theih na’n sum tlemtein an vote leisak zel ila tih hi an duh zawk em ni tih a awl rum rum!,” ti a Pi Vanramchhuangi (Ruatfela Nu)-in a ngaihdan a sawi hi hnawlsak ngawt chi a ni lo. Sorkar lai leh eptu party zawng zawng mai-in kohhran leh tlawmngai pawl lianho mitmei a ven nasat em em chhan pawh hi eng dang ni lovin mipui tam ber thununtu a ngaihte an nih avangin vote hloh an hlau a ni berin a lang. Ram hruaitu leh hruai tum, a taka hruai ngam lova, pawl lian mitmei veng reng maite hi ‘hruaitu’ ti a vuah tlak an ni lovin a lang.
Ram leh mipui hmasawnna tak tak tur ngaihtuah a, a thlawna sum sem lam ni lo, kuthnathawktute remchang siamsak (facilitate) a, an huan lo ram panna leh an tharchhuak phurh chhuahna kawng tha siam sak, buhleh bal leh thlai chawmna tur tui laksak a, electric pawhluh sak lam kan hawi a hun a. Chumi baka pawimawh em em chu an tharchhuahte hralhna tur (market) ngaihvensak a ni. A kawng sialsak an nih chuan anmahni’n company kaltlangin an hralh zui ve mai ang a, sorkar inrawlh ngai lova kalpui zui theih mai a ni tawh zawk dawn a ni.
Kan ram hruaitu leh hruai tumte hian mipui hnena a thlawna sum pek tawktarh a hmanga vote an zawn loh ngam hun hi a nghahhlelh awm takzet a. Kalphung (system) tha leh sorkar inrelbawlna tha (good governance), sorkar atanga engkim beisei lo thei tura ruahmanna thate mipui min zawrhtu kan mamawh takzet tawh a ni. Nakumah khian assembly inthlanpui a awm dawn a, sum leh pai a thlawna pe tura tawktarh lo ngam, ram hmasawnna tak tak tur leh sorkar tha min zawrh ngam political party kan nei ang emaw chu?