ZAWLKHAWPUI

“Chulai-ah chuan a min leh ta” tih thâwm hi fur ruahtui tlâk tam lai a kan hriat tam pawl chu a ni awm e. Tunhma, leilung chanchin zir mi leh lei a min dan zir mite an lo chhuah hma, lei ngheh leh duap dante Mizote’n kan la hriat hma - kan ram leilung dinhmun hrim hrim zir chian a ngai tih pawh kan hriat hma kha chuan, lo min hum hum ta mah ila a mawh love. Khuarel chhiatna zinga tel, Mautam leh Ţhingtam lo paltlang fo tawh kan pi leh pute pawh khan ‘Minpui Kum’ an tih mai kha vawikhat chauh a tawng ni awm tak a ni. ‘Nge a hma lamah an tawng tawh a, mi hriat zui tura lo chhianchhiahtu an awm lo zawk tih chu keini hriat phak bak a ni. 

Mizo hla kungpui Rokunga’n a mawizia a hrilhfâk, chul mai tura a phal loh, ‘Zawlkhawpui’ ti a hlarua hmanga hming mawi taka a koh Aizawl khawpui hi neitu nei lo, hmangaihtu phei chu nei hauh lo a ang ta ngawt mai. He khawpui hi hnamdangte chuan, tlangpang awih em em a mihring chenna in, bet fir fer angin an sawi ţhin a, India mi leh ramdang aţanga lokal mingote sawi dan a danglam vak lo. Kan kawtthlera kawngpui-te’n enkawl that a hlawh loh ziate, kan khawpui a tuihawk luankawr enkawl dan zahpuiawm leh hlauhawm lutukte, khawpui chhunga duh dan dana in kan sa a, he khawpui chhunga chéng mipui nuai 3 chuangte himna lam kan ngaihthahziate hi ziah tham tak meuh a awm. 

 Zawlkhawpui a cheng tam ber hi khawvela ram khawpui ber dangte ang ve thovin, thingtlang khaw hrang hrang aţanga pem lutte an ni a. Dik tak chuan Aizawl khawpui an din tirha Kumpinu sorkar aiawha Mizoram awptute’n he khua a awm thei chin an bithliah kawng a fîr taka thil an kalpui avangin, khatih lai khan Aizawl khawchhung a chéng nghet kha an tam lo hrim hrim a. Mizo Union-in District Council sorkarna an chan hnu a, MNF rammu te hlauva khawpui a rawn lutte inhmun an pek zozai leh, a hnu a Aizawl khawpui luahtu tam berte ngaihtuah thingtlang aţanga lo pém lut hi, tuna Aizawl khawpui luahtu tam ber hi an ni tih a chiang hle. 

Chutianga thingtlang aţanga lo pém lut, Aizawl khawpui a khawsa tam ber chuan tuna an chhungkua a an luah mek hi an khua tak takah an ngai hranpa lova. An pian seilenna khua kha an hmangaih reng ţhin a, chuvang chuan Aizawl a chèng ni site’n, khaw hrang hrang welfare committee an din deuh vek hlawm a. An zîkchhuahna khua chu a theih ang anga ţanpui a tihlar an tum ţhin. Nu leh pa, pi leh pu, Aizawl khawpui a piangte’n ‘Aizawl Mihlun Thlahte’ tiin WhatsApp group an siam a, tam takin an lo helh em em zui leh nghal a. Hei hian Aizawl khawpuiin a chhunga chengte zinga neitu thinlung pú mihring a neih tlemzia a tilang hle awm e. 

A mihring chengte mai ni lovin, sorkar pawh hian a duat lo hle a, Mizoram khawpui danga chengte hian Aizawl khawpui hi thik deuh ţhin mahsela, sum hman lamah bak hian thikna tur a awm meuh lo. Lei min a tam em em chhan hi i han chhui chiang teh ang. Land Revenue and Settlement department a thawkte hian insakna tur ram pek dan awmze nei an nei lo hrim hrim a. Han en reng reng pawha in sak theihna tur áwm ang lo lutuk, khâm awih em em maite hi tu ram (house site pass/LSC) emaw a lo ni zel mai hi chu a dik lo tawp a ni. Aizawl Lammual, infiamna leh tihpui pawimawha kan hman, phûl lem pawh phah duai hi, huan pass-ah tu emaw pek ni ta sela - chutiang deuh chu a ni. 
Durtlang khâm kawngpui kam te, Chaltlang chho kawngpui kam te inhmunah an lo pe zo ringawt mai ni a an sawite hi kan hria emaw? Na taka nawrtu an awm tak avangin insak belh an phal ta lo chauh a nih hi. Pawl 3 pass lo pawhin han en reng renga in sakna tur chi hmun a ni lova, a rem thlâwt lo an tih tur ang, ram awih leh khâm bakbahai a inhmun kan inpe ngawt mai hi chu a zia loh dan a rapthlak zawk. Chu chu Aizawl khawpui leilung kan chin phar duhdan chu zu ni si a. Sorkar mai duhtawk lovin, Aizawl khawpui enkawltu tur bik, Aizawl Municipal Council din a ni a, thuneihna sang zawk pe-in Aizawl Municipal Corporation ti a a hming pawh thlak a ni. AMC hi in sak leh zauh chungchang thlenga thuneihna sang tak pek a ni. 

Chuti chung chuan han en reng renga insakna àwm miah lova sak hi a la awm ta reng mai a. In an sak dawnin kawngchhak kopang emaw kawngthlang lam emaw an han lai a, an laih hun lah hi ţhal lai ni lovin, leimin duh hun fur ruahtui tlâk hnu a ni fo lehnghal a. Kawngpui hnawh hmawk a leimin leh kawng hĕk hlawk khawpa leimin, hmun ţhenkhatah phei chuan kawng zawng zawng bal vek khawpa leimin kan nei ta fo mai reng a ni. Kan insak danah hian, bang inţawm ta mai maite an tam a. Kawngpui atan a ram hauh (road reserve) pawisa reng reng lo lah kan tam a. Thuneitu leh dân kengkawhtute erawh chuan, an uipui tuilian thlir vel mai mai thung. 

Kan khawpui kawng tichép a in sate, lirthei siamna hmun neite, kawng dala thil chhékkhawlte hi thuneitute hian thuchhuah siamin an han khap ve bawk na-in, zawm a hlawh lo hle mai tih chu, khawpui kawngpui a kawitin deuhthaw hian min hrilh a ni. Mizoram khawpui ve riang ruang ni si hi tuihawk luankawr tak ngial pawh awmze neiin kan la nei pha lo hrim hrim a. Fur ruahtui hmatâwngin bawlhhlawh chitinréng a rawn lenchhuah ziahte hi, kan khawpui ţawpzia leh kan enkawl ţhat lohzia pholangtu chiang tak a ni. ‘Drainage and Sewerage Scheme’ te hi kan sawina a rei tawh nen a tak a chan ni reng a nei thei si lo. 

Khawpui chhung kan enkawl that loh avang leh thuneitu leh dân kengkawhtute’n an mawhphurhna an hlen loh avang hian leivung paih chungchangah ringawt pawh hian, a mi chengte’n harsatna tam tak kan tâwk a. Khawpui daifém deuhva kan kawngpui pawimawh (Aizawl hêlna atana World Bank sum hmanga siamte ang chi) dung sira kawng tizim raih khawpa leivung chhékte hi hmuh tur a tam em em mai a. ‘Road Protection Squad’ kan neih ţhinte kha an ţhiat ta nge an thawh tur an thawk lo hrim hrim tih kan hre lo. Kan khawpui duat lo leh dim lo taka duh dan dan a a thei thei, a paurau apiangin an duh lai lai a in an sa a, leimin ngei ngeina tura lei an laih thin vanga mipui mimir tawrhna ang tho hian kan kawngpui leh a kam vel hi kan dim lo a ni. 

Leivung paih sawi takah chuan kan paih fimkhur loh em avang leh mi ţhenkhatin an ramchhung a truck phur khata Rs 50 zel lo la a leivung an paihtir avang hian, kan kawngpui maiin a tuar lova. Aizawl khawpui timawitu leh a boruak thlenga siamţhatu lui tam tak chu, lui a awm thin nungchate pawh an damkhawchhuah theih lohna tur khawpa suasamtu chu, tûra luidung hrai ţhinte leh leivung paihtute hi an ni. Chite lui leh Tuirial lui bakah Aizawl khaw daifema luite tam tak chu, ruah sur hauh loh lai pawhin a nu em em deuh vek a, nungcha tan dam ngaihna pawh a awm tawh lo. Tunhma a veng tam takin khaw himna leh châklâkna rizap ram an neih ţhinte lah chu an tukdar a, in hmunah an sem zo tawh a. Pachhunga University College ram chhunga ngaw ţha tak hi awm lo phei sela chu, Aizawl khawpui hi chénna tlak loh khawp a lum leh boruak chhia a ni tawhin a rinawm. 

Hetiang hi a nih avangin kan ram khawpui ber, ‘Zofate Jerusalem’ ti hiala ţhenkhatin an phuah, he Aizawl khawpui hi a enkawl lama mawhphurtute hian tun aţanga duat taka an enkawl hi a pawimawh em em tawh a, kan tlai hma ngei hian chet an lâk a ngai a ni. AMC pawh hian political party-te politics khelmual ni mai lovin, Aizawl khawpui enkawltu tak tak ni turin a puanven sawichhing sela. He khawpui hi chhan tlak a la awm a. Khawpui humhalhna tur leh a mawina tur atana dân zam sate hi, khauh taka kenkawh ni tawh rawh se. Khuarel leh mihring siamchawp chhiatna dona atana man to zeta silpouline lei nghek bak la thiam lo kan sorkar hian mihring siamchawp chhiatna, lei laih avanga leimin leh khawpui chhung kawng ping ţhin tal hi chu ven hneh tum ve the se. Dân bawhchhiate kan dim loh a hun ta a, he khawpui hian chhantu a ngai a, a mamawh takzet a ni.