Guest writer
HC Vanlalruata
SOCIAL MEDIA
Mizote hi kan vannei kan inti thei ang a, kan vanduai hle a tih theih bawk. Kan thluak leh tha leh zunga kan siam chhuah leh siam thiam reng reng loh hi kan hmang ve ta zel a. Lirthei khawl pakhat pawh siam thiamlo khan lirthei nalh leh manto ber ber kan nei a, inbiak pawhna lama phone box pawh siam thiamlo khan smart phone manto leh tha ber ber kan hum a. Khawvel hmasawnna-ah tha tawh veloh mah ila, a hmang nasa ber leh uar ber hnam zingah kan tel pha. Kan hman tangkai dan erawh chu a tangkai viau lem lo.
Mizoramah hian mihring nuai 11 bawr vel kan awm a, chu’ng zinga 10,28,076 chuan mobile phone an nei niin Mizoram Statistical Handbook 2016-ah kan hmu a. Hetah hian Reliance leh Jio hmang zat a la tello leh nghal. Tam takin an sim card an thlak awl lova, chubakah sim card 2 te, a aia tam hmangte pawh an tam tih a hriat a, chuti chung chuan mobile phone nei hi chu kan tam thawkhat tih hi a chiang a. Thingtlang kilkhawr ber thleng pawhin mobile phone hi an hmang a ni.
Hmasawnna, a bikin technology lama hmasawnna hian ken tel tam tak a nei a. Kan mobile phone aṭangin television kan en thei tawh a film kan en thei a, kan hla duhzawng kan ngaithla thei a, radio kan ngaithla-in chanchinthar kan ngaithla thei a. Thlalakna (camera) hranpa ken ngai tawh lovin thla lakna tha tak tak a keng tel a, chu kan thlalak chu mi hnenah kan thawn nghal thei tawh bawk. Inbiak pawhna a ni satliah tawh lova, thu kan thawn kha kan thawna khan a lo dawng nghal chawpchilh tawh a, milem leh thlalak kan thawn thei nghal bawk a. Aw (voice) leh thil ri dang, thlalak che (video picture) thlengin kan thawn thei tawh a nih hi.
Chumai a ni lova, internet a hman theih a, chumi hmang chuan thian inkawmna huangah kan lut a, Facebook hmangin kan inkawm khawm a, kan ngaihdante kan sawi thei vek tawh a, thlalak pangngai leh thlalak che thei thlengin kan dah thei a. Chumi piah lamah Facebook leh Whatsapp hmangin thian inkawmkhawmna bik ‘group’ hranpa te siamin kan ngaihdante kan sawi khawm thei a. Chanchin thar leh chumi-in a ken tel thlalak nen lam kan chhiarin kan hre thei tawh a, television aia rangin chanchin kan hre zung zung thei tawh a ni.
Hetianga khawvel hmasawnna leh changkanna hmang tangkai thei dinhmuna kan din tawh lai hian Mizo tam ber hian kan la hmang tangkai thiamlo hle a. Mi pawisawina atana hmanga danin a phal piahlam dai hrim hrim phei chu tam tak an ni. Tangkai taka hman theih kha hnathawk hmanlo leka hun khawhralna atan hmangin kan kheuh reng a. Thian kawmna atana tangkai tak kha thiante rilru tihnatna hmanrua atan kan hmang a. Hnathawhna hun tam zawk kan neih theihna atana hmanraw tangkai em em kha hna thulhna atan kan hmang tam zawk mek a ni. Bank a kal kher lova kan account aṭanga bill pekna’n te, travel agency office kal kher lova thlawhna leh rel ticket leina’n te pawh hman theihin chulam atana tangkai em ema hman theih a nih lai-in chutiang lama hmang tangkai kan la tlem hle a, tul lem lova pawisa khawh ralna atana hmang kan tam ber zawk a. Chhiatna thleng chungchang thuneitute hrilhna’n te tal chuan hmang ila a zia tur.
A bik takin Facebook te pawh hi computer hmanga keu lova mobile phone hmanga keu an tam tawh zawk hmel a. Tunlai-a thalo em em mai chu account lem siam a, mahni thlalak pawh nilo tarlang a, hming lem hmanga thu chaltlai deuh deuh hman ching an tam ta lutuk hi a ni. Social Media hun luh chilh ve zawk chhung, reilote chhung hian Mizote mize chhe zet hi hmuh tur a tam ta lutuk a, duh aia tam, liam zawih zawih a ni ber e. Tuma’n tunge an nih an hre chhuak dawn lo nia an ngaih tawh chuan insumkarna leh hawihhawmna chhete pawh nei lovin, tullo taka mi rilru tihnat leh tih thinrim kha chu an tum ber ni zawk awm hialin an sapatal ta thin a. Mi zahpui-awm tamna hmun ber chu social media hi a ni awm e.
Hawihhawmna tlachham hrim hrim hi chu an tam mai a. Chu aimaha pawi zawk chu kan thalaite thil hrelo lutuk hi a ni. Master degree leh Bachelor degree nei zingah pawh engmah tak tak hre lo, hriatna pawnlawi lutuk an tam ta em em mai a. Saptawnga an tawng nal fu laiin an hriatna lam erawh chu a pachhe hle tih hriat ngawih ngawih, inzir tum lo, hria inti hre silo, an hrelo tih pawh inhre silo hi an tam ta em em a ni. Hei hi electronic media lo awm thutin a hrin, social media-in a chhe zawnga a belh chhah tih loh rual a nilo. Lehkhabu chhiar ngailo, a chharna tura hriatna chhar lo, television phe zuai zuai en aṭanga hre thawi-a leh hre thuak-i te kan tam ta hle mai.
Khawvel changkanna-in min run mek a, chu changkanna chuan min ti changkang ve lo mai ni lovin kan mawlzia te, kan hawihhawmlohzia te, kan hriatna tlemzia te leh kan changkanna pawnlawizia thlengin phawrh mualpho kawngah min tanpui a ni ta lek fangin a lang. Hna thawh tumlo, hna thawh thiamlo leh peihlo hrim hrim, nu leh pa upa ve tawh tak takte’n harsa taka an thawh chhuah sa hmanga smart phone changkang leh manto ber ber an lei sak huma top up thunna tur pawh dil chhuah bawk, internet data thunna pawh nei chuanglo, tangkailo taka hmang hek viau si hi Mizoramah hian hetiang hmang thin zahve aia tam daih an nih a rinawm.
Hetianga thil reng reng a nilo zawnga hman kan chin chhan hi kan chhungkua, khawtlang, kohhran leh sorkar mumalloh leh inzirtirna thalo vang a ni a. Changkanna nia kan hriat hi thawhchhuah tam lam ni lovin rual-awhna hrin mai mai a ni thin hian hmasawnna dik leh changkanna dik min hriattir thei lova. Damna tura siam damdawi kha damlohna leh thihna hial thlentu-a hmang tlat, chaw tha tak ngeihlo khawpa lim nghek ching, mahni chhungkua aia midang vei zawk tlat a, mahni nun inen si lova midang nuna inrawlh peih em em hnam kan ni a. Chu chu social media kan hman sual (abuse) danah hian a lang chiang ngawt mai.
Tunah chuan sikul-ah Computer Science/ Information Technology subject te zir a ni tawh bawk a, zirlaibu-ah hian internet leh social media lam hman dan dik inzirtirna te pawh hi telh a hun tawh hle a. Naupangte an nih lai aṭangin kan zirlaite hian social media hman dan tha leh dik an zir tan a hun tawh a. Chumi rual chuan inchhung khur atana tih tak zeta nu leh pa, pi leh pute pawhin tan kan lak a hun hle tawh a ni. Electronic/social media hian min run thut a, kan buai a ni thei e, inzirtirna tha a hun taka inpe tura bul kan tan that leh theihna atan theihtawpa tha thawh a ngai ta a ni e.