Guest writer
HC Vanlalruata
MIZO LEH SUAL
Kan ram ti a kan chhal leh neih chhun Mizoram hi a dam lo tih chu mi tam ber ngaihdan a nih a rinawm a. Sorkarna chelh mektu political party meuh pawh hian tun thlengin inthlan dawn hnaihah chuan “Aw tuna kan ram dinhmun hi dawn ve la, lung a awi nem le,” an la ti tlat reng a. He ram a dam lohzia lan chhuahna chu eirukna (corruption) hluar em em bakah, natna tihbaiawm leh tihdam hleih theih lohva ngaih cancer leh HIV/AIDS hluar berna state a ni te, sum harsatna namen lovin a chimbuai reng mai sorkar kan nei kumhlunte hi a ni awm e.
Kum engemawzat kalta-ah khan kan hla kungpui Rokunga chuan Mizoram khawpui ber ‘Zofate Jerusalem’ ti hial a kan sawi tak, Aizawl khawpui dinhmun chhe lutuk ni a a hmuh dan kha, “Ka pianna Zawlkhawpui” tih hla hmangin a lo tahpui tawh a. Hetah hian ‘Zawlkhawpui’ a ti na a, Mizoram pum leh a chhunga cheng Mizote dinhmun a phuahna a ni ber a. ‘Rokunga Tahhla’ ni awma mawi, he hla-in a uar ber chu eirukna hmunpui a siam a lo ni ta ni a a hril kha a ni.
Mizo mipa hian ‘awi’ tih tawngkam hman hi pa lo leh zahthlakah kan ngai thin a. Chuti chung chuan Rokunga hian ‘Awi maw, a pawi em mai’ tih tawngkam a hmang tlat mai a, pawi a ti em em a ni tih tichiangtu a ni. Hetiang sawi tur hian thuneihna chu ka nei pha hauh lo na-in Rokunga kha, ka pian seilenna Venghnuai a piang ve tho a nih bakah, ka pa (H.C. Sapthankhuma) leh a thiante (a tam berin mual an liam tawh) kha a hla zawng zawng sa lar hmasatu an nih tlat avangin an titi leh ziaka an dah atang hian a phuah dan leh phuah chhan thlenga an sawi thin hre pha ve ka ni tlat. Rokunga hla phuah lawrkhawm ziahna bu ‘Thalaite Hlabu’ phek tawp lam awlah khan ka pa kutziak ngeiin he hla hi soprano te sak tur chauh solfa nen a inziak nghe nghe a ni.
He Mizoram leh Mizo Hnam tana pawi ber ber hi enge ni ang, tih zawhna zawt ta ila, kohhran hruaitu tam tak leh khawtlanga inhmang tam tak chuan zu a ni an tih ngei ngei a rinawm. Lalsangzuali Sailo khan a hla phuah pakhatah ‘sual tinreng bul’ tiin zu hi a lo puh tawh hial a nih kha. Mahse, a ni lo. Eiruk/hlepruk hluar lutuk hi kan ram hmasawnna tithanthutu a ni satliah mai lova, kan rilru puthmang, dikna duhna leh rinawmna (morality) tichhetu, mirethei leh harsa zawkte chanai chhuhsakna, mi thihna hial leh tawrhna namen lo thlentu a nih bakah kan sakhaw rinna tiderthawngtu lian ber a ni. Miin eiru/hlepru chunga kohhran leh khawtlang a lansarh a pawisak tawh loh ber chuan a rinna kha nasa takin a tidal a ni mai lova, mihring hmuhah lem a chang mai a ni a. Chu chu zahpuiawm leh rintlak lohva he hnam siamtu diktak hi a ni.
Kan chief secretary hlui, Pu Michael Lalmanzuala te’n “Eiruk kai rualna ber” kan nih thu an sawite hi hnial ngam an awm hauh lo tih kan chiang a. Tih tak taka eirukna/hleprukna do ngam sorkar, kohhran leh tlawmngai pawl kan la nei thei lo hi a lungchhiatthlak ber zawk chu a ni. Kohhran hruaitute’n kut tling lova sum lalut (mipui sum eiru a hlepru) tih a hriat reng ṭe thawhlawm an hlan thianghlim theih chhung hi chuan he ram leh hnam hi ‘corruption’ atangin kan inthian thianghlim ngai lovang a, Isua Krista khenbeh chungchanga Pilata kutsil nen khan a lem chuang lo.
Eiruk leh hlepruk do chu sawi loh, hetiang kawnga fihlim lo ngawih ngawih tih kan hriat chian ngeite pawh hi sorkar, pawl leh kohhran hian endawng a, hmuhsit a, thinhrik awm an nih laiin an intlawnsiak ta zawk a. An sum eiruk khawm hmang tangkai a, kohhran hmeichhia leh thalaite bakah tlawmngai pawlte sumtuakna tur an ngaihtuahsak chuan fak namen lovin an fak ta zawk a nih hi. Chutiang bawkin sorkar (mipui sum) eiru ni chiah lo, mahse dik lo taka hausate sum pawh kan itpui a, kan tlawn zawk a nih tak ber hi. Kan hnam, kan mite chhiat theihna tur ‘chiahpuam’ leh ‘khehpuam’ kan tih maite hmanga sum siamte hi kan entleu thei ta reng reng lo mai.
Kum 1982-a Presbyterian Kohhranin ‘Eiruk do kum’ a puan ang hni hne ni lova a taka do hi a hun tawh khawp mai a. Zu kan duh loh leh kan do ang chen tal hi chuan do ila chu, he ramah hian eirukna/hleprukna hi a tawm tawk tawh ngei ang. Mahse, sualna nei hranpa reng reng lo zu do hian mi thisen kan chhuah nasa em em tawh a, eirukna erawh chu kan hrawkbawk chin chiahin ka dova, a taka, thisen chhuak khawpa do hi a la awm lo hrim hrim. A chhan chu sorkar, tlawmngai pawl leh kohhran hian an hlawkpui chin a awm tlat a; a tuartu tak tak chu mipui mimir, a bikin mirethei leh pachhiate an ni thung.
Eiruk/ hlepruk-in kan ram hmasawnna than a tihthut mai bak a, kan ngaihtuahna, dik leh dik lo thliar hran theihna (morality/ moral fibre) a khawih pawi thuizia hi tam tak chuan kan ngaihtuah pha lo mai thei a. Pawnlang taka inti sakhawmi/Kristian kan tam em em chhan pawh hi eng dang vang ni lovin eirukna-in min chiahpiah nasat tawh lutuk vang leh hnam nun hlutna (value system) kan bosal thui lutuk tawh vang a ni ber mai. Kan chhia leh tha hriatna hmang hlei thei tawh mang lova kan awm tak avang hian kan ngaihtuahna pawh hi a khingbai satliah lova, sawngnawi leh sual lam hawi a pawl ta a nih hi. Kan kal mek dan hi chuan vanram lam ni lovin Diabawla rim a nam rum rum a ni.
Social media leh biakin chhungah chuan Kristian rinna thihchilh a, martar ngam hi an tam hle-in a ngaih theih a. Chutih lai chuan kan nunphung kan uluk leh chuang hauh hlawm lova. HIV/AIDS kai kan tam em em danah hian nun uluk lo kan tam tih a chiang. Hetah hian kohhran rawngbawltu leh khawtlanga inhmang mi nun tha deuhva ngaihte pawh an bang bik lo nasa niin HIV/AIDS chungchang buaipuitute chuan an sawi. Rin loh tak takin an thehdarh a ni, an ti. Pawn lam lan dana fel tak ni si, nun tawp ru em em hi kan tam a, zu rim an nam chuan misual, an nam loh chuan mifel a ngaih an ni mai lawi si a.
Natna tihbaiawm ber zing ami leh a vei tawh chanve aia tamin an thihpui, cancer hi khawvel huap pawha a mihring tam zawnga chhuta vei tam ber kan nih thu hi an sawi fo thin a. Mithiamte sawi dan chuan hetiang dinhmun a Mizoram a din chhan hi kan nun kan uluk loh vang leh kan insum theih loh vang – a bul berah chuan zuk leh hmuam kan tih nasat luat vang a ni. Kohhran rawngbawltu tak tak tam ber hi, “In taksa kha Pathian In a ni tih leh Pathian Thlarau nangmahni-ah a awm (cheng) reng tih in hre lovem ni? Tupawhin Pathian In chu a tihbawrhban chuan Pathianin a tichhe ve ang. Pathian in chu a thianghlim si a, chu in chu nangmahni in ni e,” (I Korinth 3:16-17) tih chhiar ngai miah lo chu an nih a rinawm lo. A zawm lam hi kan ti vak lo mai chauh a ni.
India ram puma state zawng zawng zinga zuk leh hmuam (vaihlo leh a kaihhnawih) ti tam ber han nih rikngawt maite pawh hi zahthlak tak a ni. Khawvela sakhaw tha ber zuitute ni a inchhal chunga ‘milem betu’ leh ‘ring lo mite’ ti a kan ngaihte ai a kan nun kan uluk lo zawk a, kan insum thei bawk si lo hi kan sakhaw vawn kan tihmualphona a ni a. Inchhungkhur a chhung inkhawm neih uar em em, naupan tet atanga Sande Sikul a Pathian thu a chawm len, tawngtai leh inkhawm uar ber hnam hi kan tawp takzet a, ruihhlo leh ruih theih thil hrim hrimah chhungkaw tin deuhthaw kan fihlim lo bawk a ni tih hi pawm a ngai ta.
Delhi khawpui a kum khat dawn kan thawhna pisa a thawk tam ve tak zingah khan kan editor zing ami (Bihari) pakhat chiah kuhva ei ka hria a. Meizu chu an awm a nih pawhin an tlem em em a, pisa chhunga zuk phal a ni lova, sahdah leh khaini hmuam phei chu ka hre miah lo. Kan pisa a thawk zingah Hindu an tam ber a, an invawng thei viau a, kan pisa bul lawk, ke a kal phak mai, Press Club of India a, hna an thawh zawh hnu thim hnu a zu an in bak zuk leh hmuam an ti miah lo ti ta ila kan daw lovang. Muslim-ho phei chu invawng tak an ni – zu pawh an in lo.
Inrinni khan mahni intihlumte puala hun hman a ni a. Mizoramah kum 2017 atanga nikum inkar chhung (kum 5) khan mi 443 zet mahni intihlum an awm a, an zinga 167 chu ruihhlo ngaih leh zu ngawl vei avanga intihlum an ni a. Inchhungkhur buaina avangin mi 69 an inthlum a, mi 33 chu an hna avangin an intihlum a, mi 30 chu retheih luat vanga mahni intihlum an ni. Kan rilru no ta lutuk a, ‘depression’ tihte kan hmelhriat tak em em chhan pawh hi zirchian ngai a ni awm e.
Ruihhlo leh cancer natna avangin Mizote kan thi zawih zawih a ni ber a, eirukna avangin kan ramin hma a sawn tur angin a sawn thei hek lo. Hei hi chhungkua leh khawtlang inenkawlna leh inthununna dik lovin a hrin a ni a, insiamthat hi kan mamawh tak zet. Hnam khat heti em em mai a kan chhe ta mai hi ‘moral reform’ kan kalpui loh chuan kan hmabak chu thim tak a ni. He hnam kaihruai theitute (sorkar, kohhran leh tlawmgai pawl) hian a thara ngaihtuahna an sen a hun ta hle mai. Zu ringawt dova hun kan hman lai hian India rama a chhe zawnga ber nihna kan ngah ta hi kan vei lo a nih chuan he hnam hi a ral ngei ang.
Chuvangin, heti khawpa chhungkua, khawtlang leh hnam pum min eichhe mektu, kan hnam suattute leh hmasawnna tithuanawptute hi titlem turin tanlak a ngai ta hle a ni. Eirukna leh kan nun uluk loh avanga he hnam chhiatna thleng mek hi tih tak taka ngaihven a ngai ta. Kan sakhaw biakin min hneh lo tih a chiang tawh a, a chhan chu eirukna leh nun kan uluk loh avanga kan hmachhawn mek hian a tichiang a ni. He hnam nun chhe mek hi siamtha turin tih tak tak a thawh a, sual do a ngai ta.