MANAGEMENT BY CRISIS

Hmanni chu kan thiante nen kan titiho-na-ah kan sorkarin thil a ruahman a a kalpui dan chungchang kan sawi a. Kan thianpa pakhatin saptawnga a sawi dan hi a chiang ang reng riauva ka hriat avang leh a nihna ang taka tawite a ka lehlin thiam loh avangin chu a thil sawi chu thupui atan ka rawn hmang mai a ni. A sawi dan chuan, “Mizoram sorkar hian thil a tih reng reng hi “Management by planning ni lovin management by crisis” a ni a ti a. A dik hle mai.

Sorkar hian kawngpui tha a siam theih loh avangin kawngpui chhia a siamtha kum tluan a ni mai a. Ruahmanna fel taka nena hnathawh (management by planning) a awm loh avangin heti kum tin leh kum tluan hi kan ni. Kawngpui tha kan neih theih lohna chhan hi a tam vaklo. Mipui pawh hian kawngpui sial emaw tihzauh emaw a nih lai hian kha kawng bik kha engtik lai pawha kal nuam tak a ni dawnlo tih hria-in kan sawisel ngailo. A huatthlala-awm ber zawk erawh chu kan kawngpui chhiatna chhan tak zawkte hi a ni.

Kawng siam a nih reng rengin a huna zawh a awm ngailo tluk a ni a, kawng thalo siam that pawh chuti tho. Kawngpui siamtu contractor leh thuneitute hnungthak an inhiah tawn thin avangin a hunah hna an zo ngai lova, an hnathawh a chhe em em a, chutianga hna chhia apiang chu thuneitute lakah an tlatlum ta thin hi kan mawhpuh tur diktak chu a ni. Kan kawngpui siamtu contractor leh a viltu engineer leh midangte an in a sangin a tha tual tual a, an che nuamin nuam an tawl a, kan kawngpui erawh a tha thei reng reng thung lo. A huna hna zawh hman lohin a hrin chu hnathawhna man tihpun a ni fova, ramdanga an inhremna, a then phei chu hnathawk thei tawh lova an chhinchhiah (black list)-na kha keini chuan pawisa kan pek belh a, kan duat zawk a ni. Hetianga hna thawh a nih chhung chuan kan kawngpui a tha ngai lovang.

Alkatra luan a nih lai leh a hma a rawra phah laite kan hmu ve fova, a pan lutuk a, fur khat pawh daih lovin a khawk chhe leh a. Chutianga hnathawk thalo contractor leh a viltu sorkar officer-te chu hrem an awm awm reng reng kan hrelo. Kawngpui chhiatzia a lirthei hnunga ziaktu an hrem thu erawh kan hre chiang ngang mai. Hetianga kal reng hi mipui hian kan remti ang a, kan uipui tuilian thlir reng mai dawn em ni? Kan kawngpui chhiat chhan, hausa em em site hi kan intlawn siak reng mai dawn em ni?

Lo ngai reng mah rawh u. Tunah hian kan hotute hian ruahtui a tam lutuk avangin kawngpui siam hna a thawh that theih loh/a tawh theih loh an ti a. Khua hul chiah sela an thawk nghal em tih i lo en ang u. Ruahtui hul hun kan hre vek a, an thawk nghal leh lovang tih hi a chiang a. Kan lo chhinchhiah kar dawn nia. Krismas hma a khawpui chhung kawng an siam that chu kan hmu mai thei, hmun dang erawh chu an bung har leh viau ang. Hei hi kumtina kan tihdan a ni titih tawh mai.

Kawngpui siam chauh a ni lo, thil dang dangah pawh hian sorkar kalphung hi a tlachawp em em mai a. Ruahmanna fel awm sela thleng hauhlo tur chhiatna leh tawrhna hi kan tawng reng mai chu a nih hi. Leimin hlauhawm a awm a, a hun lai, hlauhawm lova siam theih hun laiin ngaihtha takin sorkar a awm a, fur a lo thleng a, a min a, mihring tawrhna namenlo a thleng a, chutah chauh chuan sorkarin tha a thawh leh thin. Ruahmanna fel hmanga thil kalpui nilo, chhiatna leh harsatna a lo thlen chauhva harh chhuaka thilti thin hi sorkar dang an awm ve ang em?

Kan thianpa pakhat chuan khuarel chhiatna ‘natural disaster’ anga lirnghing kan sawi thin hi a pawm ve hauh lo mai a. Lir a nghin’ a inte a chim lohva mihringin an tawrh loh chhung chuan chhiatna a ni ngawt lo, mihring kan inven tawkloh vangte, in sak himlo leh diklo vangte-a mihring tawrhna thleng a ni a, chuvangin mihring cho chhuah chhiatna ‘man-made disaster’ a ni zawk fo a ni, a ti a. A dik ngawt mai. Lirnghing lo thleng tur emaw, ruahpui vanawn lo sur tur emaw leh thlipui lo tleh tur hi kan dang theilo. Mahse, he’ngin mihring tawrhna a thlen tur hi chu ruahmanna fel nena kan hmachhawn chuan kan dang thei a, tawrhna a awm pawhin nasa takin a tihnep (mitigate) theih a ni.

Chhiatna lam lovah pawh kan kalphung hrim hrim hi a tlachawp (management by crisis) a ni reng mai. Doctor mamawh dan leh doctor neih zat hre vektu chu sorkar a ni a. Tunhma aṭangin tul lem lovah politics a hamthatna ngaihtuahna avangin CHC leh PHC an din mai mai a, khatih lai phei kha chuan doctor kha indaihlo lehzual an ni a. Tunah chuan doctor an tam tawh chung pawhin indaihlohna a nasa em em a, CHC leh PHC zawng zawngah a nihna turin doctor dah a ni lova, doctor awm lohna bial neitu MLA te’n Assembly-ah an sawi chamchi kan hriat hi.

Doctor indaih loh avangin a sawn kual dan phung fel (transfer and posting norms/rules) nei si lovin induhsakna emaw insawipui vang emaw-in an sawn mai mai a. Chuvangin a district puma nawrh huaihawt te awmin namen lovin mipui-in harsatna kan tawk a. Fel taka zirtirtu sem rual (rationalised) theih a nih lai-in kalphung fel leh ruahmanna fel (management by planning) a awm loh avangin hmun thenkhatah zirtirtu an buk em em lai-in thingtlang khaw tam takah chuan sikul pakhatah zirtirtu pakhat chauhte an awm thung a. Heti hi chuan engti kawng mahin chak taka hmasawn ngaihna a awm lova, kan zirna kalphung hi a tha ngai lova. Education Reforms Commission hi 10 pawh din ila, eng ruai kan ang ngai lovang.