SUM HARSATNA-2

Aizawl Dawrpui a sumdawng Pu Ngama’n, “Sum ka harsa tih kan sawina chhan hi chu kan lakluh aia kan hmanchhuah a tam vang mai mai a lawm. Kan lakluh aia tlem hi hmang ila, sum harsatna chu kan nei lo a ni mai,” ti a a sawi thin kha thudik kumhlun a ni. Mizoram sum harsatna pawh hi a bul berah chuan kan sum hmuh ai a kan hman tam vang mai a ni a, chutih rualin ruahmanna (planning) fel kan tlachham a, thuneitute’n induhsakna uchuak an chelek bawk a, sorkar hi belte phai thei lo ang mai a zen ngut ngut hi an tam em em bawk a ni.

Sorkar sum, kumtina sum ruahman ‘annual budget’ a dah thin hi ‘mipui sum’ (public money) tiin mithiamte chuan an sawi a. A chhan chu kan budget atana pawisa min petu sorkar laipui hian amahin sum/pawisa a nei ngawt lova. Khua leh tuite’n kawng chi hrang hranga an thawhkhawm (chhiah leh a dangte) kha a sum hnar a ni. A dang chu khawvel pum huap International Monetary Fund (IMF), World Bank-te bakah Asia khawmualpui ramte intawm Asian Development Bank (ADB) bakah khawi khawi aṭangin emaw pawisa a puk bawk thin.

Mizoram chhunga cheng Mizo tribal te hi ‘income tax’ chawi lovin awl kan ni a. Chumi avang chuan sorkar sumbawmah kan thawh ve hauh lo tihna a ni lo. Lirthei emaw alu (potato) emaw kawrkilh pakhat kan lei pawhin chhiah chawi tura bituk leh a mana bet sa kha kan chawi ve vek a ni. Kan hriatthiam dan tur chuan kan sapbawkbawn (tomato) lei-ah khan chhiah lak vek tawh a ni a, a rawn phurtu lirthei neitu khan a lirthei lei laiin chhiah a pe tawh a. Chuti chunga a hlawkna tur khan a phurh man thlengin a tito ta a. A taka chhum/kang a, eitu kha chu’ng chhiah zawng zawng chu a tawpah min burbun ta a ni. Chuvangin ‘mipui sum’ hman danah hian mipui hi kan thikthu a chhiat a hun tawh hle mai.

Lushai Hills tih thin, Assam-a district pakhat leh autonomous district council nei kha Assam state sorkarin min pek ang ang hmanga inenkawl thin kha kan ni a. Kum 1972 a union territory kan lo niha Assam aṭanga indang a mahni puala sorkar leh assembly hran kan neih tak a, Government of Mizoram kan tih ve tak hnu pawh khan Ministry of Home Affairs (MHA) zem kan zen a. A nihna takah phei chuan rambuai lai a nih avangin India sorkar laka ‘hel’ tihtawpna atan chuan sorkar laipui khan pawisa a ren lem lova. A thei fa kha chuan an rut mawlh mawlh a, an lam hnai thil thiar sek mai a ni ber. Hei hi eiruk pawisak lohna leh mipui chanai eiruk pawitih lohna lo intanna ber chu a ni awm e.

Khatih hunlai (UT hun)-a political party pahnih, Congress leh People’s Conference (PC) inpuh tawnna ‘Corruption Kawngkhar Vengtu’ tih leh ‘Corruption Kawngkhar Hawngtu’ tih lehkhabu thehlep (pamphlet) hial an lo chhuahna chhan kha hei ngei hi a ni. June ni 30, 1986-ah rammu mek MNF leh India sorkarin inremna an ziah zul zuiin February ni 20, 1987 khan Mizoram chu state puitlinga hlankai a lo ni ta a. MHA sumbawm zenpui tawh lovin a lo indang ve ta tak tak a nih kha. Keimahni a kan thawhchhuah ve erawh chu a beitham hle.

Sawi tawh angin state puitling kan nih kha, February ni 20, 1987 a ni a, sorkar kum tawp hma lawk a ni. Hemi inkar chhung ni 40 vel chhunga pawisa hman kha MHA sum a nih theih tawh loh avang leh indang tak tak a nih ve tawh tih kha kan finance department lam khan an lo man chian loh avangin khami chhunga sum hman kha ‘UT liabilities’ ti a vuahin hun engemaw chhung chu buaina a awm a. Eng ang takin nge an chinfel tak tih kha chu kan va hriatpui ve si se ta lo na a, harsatna lianpui chu a awm zui ta lo a nih a rinawm.

Pu Laldenga kaih­hruai MNF sorkar kha thla 19 vel chauh a ding hman tihin paihthlak a ni a, Mizoram chu President’s Rule-ah dah a ni. Kum 1989-a assembly inthlanpui-ah chuan MNF tipheltute leh Congress tangrual an lo sorkar ta a. Kum 1993-ah Congress leh PC ni thin Janata Dal zawm ta, khulamin Congress nena inthlanna a thawhho an remtih loh avanga Mizoram Janata Dal (MJD) invuah ta thut nen thawkhovin sorkar intawm an siam leh ta a nih kha.

Pu Laldenga kaihhruai MNF sorkar kha a ding rei lo lulai em mai a, sum lam harsatna langsar a awmin a lang lem lo. Inremna thuthlungah khan sum indaih lohna phuhruk kha sorkar laipuiin a tiam bawk nen. Kha sorkar khan Manipur chief secretary chawl tawh ruaiin L.B. Thanga Pay Commission dinin sorkar laipui hnuaia central Pay Commission rawtna ang a Mizoram sorkara thawkte hlawh bi tuk ve lovin Mizoram state pualin hlawh bi hran siam ni se tih kha kha Pay Commission an din chhan ber kha a ni a. Mahse, Mizoram sorkar chuan a tipuitling (ngam) ta lo a nih kha. A hnu a pay commission/committee/cabinet sub-committee tih vel engemaw zat dinte rawtna pawh a tipuitling ngam chuang hek lo.

Kum 1989-93 leh 1993-98 inkara sorkarna chelhtute kha sum harsatna chungchanga mawhphurtu hmasa ber an niin a lang. Khatih lai hun chhovah khan tul lutuk mang lova sorkarin ram leh in dinglai a lei mai mai kha a tam hle mai a. Mualpui-a 3rd battalion MAP hmun ni ta lei a nih dante kha thil felhlel (scandal/scam) lian tak a ni a. Hei ringawt pawh hi thui taka ziah tham a awm. Rural Development directorate tana Chanmari-a in dinglai an leite, Social Welfare directorate luah tak Chaltlang ami an leite leh State Guest House a hman tak Hotel Moonlight an leina pawisa te kha uiawm tham leh langsar zual a ni.

Chief minister hlui Brig. T. Sailo ram leh in dinglai, Shillong khawpui-a Lower Lachumiere venga awm, ‘Zultu House’ ti a vuah khatihlai a sorkarin a leisak (Shillong a Mizo zirlaite hostel atana hman tak) phei kha chu kum 1993-a Brig. T. Sailo kaihhruai party nena thawhhona hmahruai atana inleisak liau liau ni a ngai an awm nual a nih kha. Hemi thupui hmanga kan ziah hmasakah khan Assembly House a July ni 15, 1997 a khatihlai a Finance Minister Pu John Lalsangzuala mangang au aw kan tarlan tawhah khan kan ram sum harsatna lo intan dan chu a chiang hle a. Kum 1998 kum tawpa sorkarna an chelh tan hnu lawk a, Finance Minister/CM in sorkar sumbawm (government exchequer) ruak an rochun thu a sawi chamchi khan a nemnghet bawk awm e.

Kan ram hruaitute hian, mimal ram leh in lei chiam chiam bakah, hnamdang contractor lian leh sumdawng hausate nena hnung thak inhiahsak tawn (quid pro quo) avangin mipui sum hi mahni tanghma ngaih vanga sum hmuh theihnate duhsakna uchuak pek na’n an hmang thin a ni tih ngaihdan nghet tak a lo pian phah ta a ni a. Kan ram hruaitute hi sorkarna chan leh MLA nih an tum chhan hi ram rawngbawl tura an inpekna lam aiin mipui sum hmanga intihhausak tumna avang niin mipui tam zawk hian an ngai tawh niin a lang bawk a, a pawi takzet a ni.

‘Hnahthawh kawr min haktir ula’ ti a inthlan dawna mipui vote zawngtute hausakna (sum leh thil hlu dang neih) kum 5 (assembly hun khat) chhunga a punna za zela 300 chuangte a ni ta thin hian mipui ngaih chu a titha tawh hauh lo reng a. Lungrual taka Assembly House rorellai leh eptute’n a an pawm tlan ngei ngei thin chu Minister, Speaker, Deputy Speaker, Minister of State leh MLA te hlawh leh pension tihpunna tura dan siamthatna tur chhawpchhuah apiang hi a ni. Kum 1999-a minister, MLA leh mipui thlan dangte hlawh leh a behbawm an tihpunna phei kha chu state dang nena ngaihtuahin a sang uchuakin zahpuiawm tham a ni. Car man to taka chuan hi zahawmna-ah an la ngai tlat zui leh nghal a, sum hi chu hek lo chi a ni lo.

Kan ram hruaitute’n mipui pawisa renchem a nih theih na’n a ruahmanna siam tura thuneihna kenkawh theihna chanvo dik (moral rights) an neih tak loh hian nghawng a nei thui hle mai. Mizoram sorkar hnathawkte sorkar laipui hnuaia hnathawkte hlawh zat anga pe-a lang siin central pay commission-in an nihna mila pek tur a tihzat aia tam hlawh nei kan khawi hnem hle. Hemi avang hian kan state kumtin sum hman tur ruahman (annual budget) a za zela 80 zet chu sorkar hnathawk hlawh leh pension atan a kal ta mek a nih hi.

Ram hruaitute kan han sawi hmasak chhan chu ram leh mipui enkawl kawnga a taka mawhphurtu an nih miau vang leh thuneihna chelhtu an nih vang a ni a. Mahse, kan ram leh mipui tana hekna leh hlohna thlentu diktak chu sorkar hnathawkte an ni. An thawhchhuah lam leh mipui tana rawngbawlna puitlin aiin an hlawh leh an hna (service) chawisan a, an pumpui hmakhaw ngaih hi an hna ber zawk emaw tih mai tur a ni a. Sorkar hnathawkte’n an la eiru nasa lutuk zui bawk si hi kan ram thanmawhbawk leh sum heh ber chu a ni.

Kan sawi kim seng hauh lovang a. Mizoramin sum harsatna namen lo a tawh kumhlun chhan lian tak pakhat chu ram hruaitu nihna chelh theihna atana a thlawna sum tam lutuk mai sem, mipui hnena kan political party-te’n an tawktarh thin hi a ni. Saptawng a ‘populist scheme’ emaw ‘freebies’ emaw an tih mai, mipui hnena a thlawna sum sem hi sorkar sumbawm (exchequer) rawkna dik tak a ni a. Tunhma aṭanga tun thlengin sim tum chuang lovin a zual zawpui vaihlenhlo a ni ta ber a nih hi.

Mizoram sum harsatna hi nachhawkna hmanga tihreh theih a ni tawh lova, economics damdawi mum tle riu riau hmanga tihdam theih pawh a ni tawh hek lo. He ram sum harsatna leh hemi kawnga damlohna hi a zai a zai (surgery/ope­ration) ngai a ni tawh a. Chutiang ti ngam sorkar kan neih loh chuan ‘Economic ICU’ ah lutin tihdam theih loh khawpa chhia leh leiba thanga luh bak hmabak a awm tawh lo. Mipui sum diktaka hmang tura inren­chem, inhrek ngam, eirukna a taka do ngam hi he ramin a mamawh diktak chu a ni e.