Guest writer
HC Vanlalruata
HRI ENDIKNA
Hripui vei leh vei lo endikna khâwl Mizorama neih ve ngei pawimawhzia hi, inkharkhip hma deuh atang khan mi ţhahnemngaite'n an sawi fo tawh a. Covid-19 hripui kai hmasa ber-in a kai thu Health Minister-in a puanchhuah ni March ni 25 bawr vel khan, Covid-19 endikna khâwl bun pawimawhna sawi rik chuan dodalna a tâwk a. Helama mithiam thenkhat chuan RT-PCR bun harsatzia, hmun a duh zau zia leh Indian Council of Medical Research (ICMR) atanga phalna hmuh a harsatzia an sawi kúr nguai a nih kha.
Thiamna nei ve lo tan chuan han hnial ve ngaihna vak a awm lo chungin, virus endikna khâwl neih ve ngei a ţul thu chu mi tam takin an auchhuahpui zui tho mai. A hmalam hian hri vei ni a rinhlelhte sample chu Kolkata-a National Institute of Cholera and Enteric Diseases" (NICED) laboratory-ah leh Guwahati-a Gauhati Medical College (GMC) laboratory-ah thawn a ni thin a. Thlawhna tumhmun khàr a nih tak avangin thawn theih a ni ta lova, lirthei hmangin Silchar Medical College laboratory-ah thawn a ni ta a. Thawn zat hi NICED - 5, GMC - 12 leh SMC - 41 a ni.
Hripui kai kan neih ve takah khan khâwl nei ve turin nawrna a na zual ta hle a, a bikin social media lamah hmuh tur a tam hle. Chutih laiin Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction (RT-PCR) neih leh bun harsatzia leh ZMC-a building awmah pakhat pawh dah len loh tur ang deuhva mithiamte'n (sic) an sawi nasat leh, an sawi thiam em em laiin mipui nawrna a nasat tak em avang ni maw - Selesih a Veterinary College hman lai RT-PCR chu hawhin bun a ni ta a. He khâwl hi Health Minister-in April ni 2 khan a hawng a, hemi hma lawk hian ICMR aţangin hman phalna an hmu nghal a. April ni 7 atangin hri vei leh vei lo hriatna atan swab sample endik hnà thawh ţan a ni.
Tunah phei chuan RT-PCR khâwl hi 3 lai bun a ni ta a. RNA Extractor khâwl 2 dah a ni ta bawk. Nikhatah swab sample 500 chuang an endik thei tawh ni a sawi a ni. Lunglei Civil Hospital-a endikna khâwl te deuh chi 2 an bun 'TrueNAT' an tih mai hian Inrinni khan sample 15 a endik a, Thawhtanni khan 25 a endik. An endik chin tawhah pahnih chu Covid-19 hri kai angin khâwlin a hmu a, mahse, ZMC laboratory-a nemngheh leh tura rawn thawn zel a la ngai a ni. Hei hi tuna kan dinhmun dik tak chu a ni.
RT-PCR khâwl bun chungchangah hian (sawi tak angin) a tir aţangin nasa taka sawihnâwmna (leh dodalna kan ti hial dawn em maw ni?) a awm avangin a bun hun hi tihkhawtlai niin a lang a. A harsatzia an sawi tam viau laiin an han bun tákah chuan, ICMR pawhin phalna a rawn pe rang khawp mai. A chhan chu khawvel tibuai mektu hripui lèn vang a ni mai a, a hmanhmawhthlak miauva, a chhan dang ropui tehchiam a awm lo.
Khâwl bun harin a hrin chu khunghranna hmuna awmte tawrhna hi a ni. Siaha lama mi pakhat chu a tirah a swab sample lak a ni a, a result chhuah hma-in inkhunghranna hmunah mi hrang hrang nen an awmkhawm zui a, a result a lo chhuak a, a kai lova, mahse an lak nawn leh chuan a lo kai tawh. Khâwl 3 hi a tirah bun nghal sela chuan, rang takin an endikin a result a chhuak thuai anga, tuna kan dinhmun hi kan pumpelh thei ang.
A tirah khan mithiam a kan ngaih bawkte hian Rapid Antibody Test (RAT) hi phailam atanga lo haw te endikna atana an hman ber a ni a. Khatihlai khan RAT hi 'surveillance' atan bak chuan rinrâwl a neih chi a ni lo tih hi chhiar tur a tam tawh mai a, keini ngial pawh hian kan chhiar fuh ve a ni. Mahse, a zira zir chhuakte khan an ring miau si a, hman zui zel a ni a. RAT a 'reactive' chauh kha khalh fâl a RT-PCR-ah an endik a, hri an lo vei lo zel leh nghal a. Kan thla a muan phah a kan lawm viau laiin, Kolasib lamin min rawn barakhaih ta a, RT-PCR a an sample endik tura rawn thawn zinga RAT a 'reactive' lo 11 zet khan an lo kai reng mai a, kan râlkhel ta chiam a nih kha.
Heta tang hian kai thar an pung ta zel a, kai thar an pun rualin sorkar bakah mithiamte an chiai-in an râlkhel zual ta zel a, hapta hnih chhung inkharkhip bur (total lockdown) an rawt ta hial a. Hei hi a chhan ber pakhat chu Covid-19 vei leh vei lo endikna khâwl a tlem avanga an endik chak theih loh vang a ni a. Inkhunghranna hmuna awm tam tak an fimkhur thiam viau laiin, ţhenkhat chu an mawng a za a, an endikna result a chhuah har avangin tam tak an mangang em em bawk a. A huhova chawnghei hial an awm chho ta a nih kha.
Kan mithiamte hi an thiamna kawngah hian an rintlak vak loh chang a tam ta viau mai a. Rinna lama chak lova 'data' a innghat tur ni áwm tak an nih laiin, hmui tuam chungchang mai mai-ah pawh an ngaihdan leh pawmdan a in ang lova - mipui kan buai. RAT an ring em em a, rintlak loh niin an hre leh ta a (June ni 2 tuk atangin). Mahse, hun a lokal deuhva, Chennai khawpui atanga lokir te endikna atan a tha bera an ngaih thu an sawi leh a. Chuti chung chuan RAT hmanga endikte zinga 'reactive' tawh phawt chu RT-PCR hmanga endik/nemngheh tur tho a nih thu an sawi leh lawi a. An thu leh ui beng hlin tur a vâng khawp mai.
Dik tak chuan Chennai khawpui atanga lo haw te hi lo haw hmasa ber zing ami an ni a, RAT hmanga endik hlawmin 'reactive' an awm loh avangin kan mithiamte an ngaih a ţha a, an uphuk lungmuan zui a. RAT hmanga endik zing ami ngaihtha taka inkhunghranna lama an thawn takte'n, an kai tih an hriat hnu leh Mizoram thenawma Chennai khawpui atanga lokirte'n an kai sup sup tih an hriat khan an harh ta chauh a ni àwm e. Thil hi kal fuh lo hlauh sela chuan a darh viau thei tlat a ni.
Tunah hian kan mithiamte hian RT-PCR lei harsatzia hi an la sawi ta fova. Hmanni lawk thleng khan Dr K. Pachhunga MLA chuan he khâwl hi bazar-a lei ngawt theih a ni lova, sorkar dan angin a quotation tih ngai a ni a, hun a duh rei deuh niin a sawi. Quotation koh ngai lova CLP leader Pu Zodintluanga’n a MLA Fund hmanga a lei pawm duh loh thâwm a lo awm leh si hian, he hripui hi politics khelh na’n kan hmang ta mai em ni tih hi mi tam tak rilru-ah a piantir àwm e.
Hei bakah hian tun hnaiah hian tuna Lunglei Civil Hospital-a an hman mek TrueNAT khâwl hi a ţhatzia leh RT-PCR aia chungchuang fé angin ‘mithiam’ te hian an sawi leh ţan mek a. Ngawr (TB) hrik enna atana hman tlânglàwn, natna hrik tam tak endikna atana an hman ţhin, he khâwl hi hripui kan hmelhriat thar Covid-19 hri vei leh vei lo endikna atana a ţhatzia thu hi huai ang reng taka sawimawi-in, district hospital tina hman tura lei thlengin an sawi ri leh tawh a. He khâwl hi ‘mithiamte’n’ a ţha an ti a an fak viau a nih chuan, keini medical science la zir ve chhin eih lo chuan ţha-ah kan pawm mai loh theih loh chin a awm ngei mai.
Mahse, a ţha ziktluak lo emawni chu tih ngaihdan a awm thei a, a chhan chu Lunglei a an bun TrueNAT khâwl 2 a endik (ni khatah sample 30 vel thleng a endik thei a nih hmel) zinga hripui vei ni a hmuhchhuahte hi, ZMC-a RT-PCR-a nemngheh leh a ngai tlat thung. Hei mai hi a la ni lo - June ni 23-a DIPR twitter kan chhiar chuan heti hian an ziak zu nia: “Lunglei Civil Hospital-in TruNAT positive sample pahnih ennawn tura ZMC lab-a an thawn chu nizan khan a result a chhuak a. Pakhat a positive ngei tih nemngheh niin pakhat erawh a negative thung.” He twit hian he khâwl rintlak dan chin chu a tilang viau mai àwm asin.
Tin, heti hi a ni a. Mizote hi mithiam ngaisang tak mai kan ni a, ţhenkhat phei chuan mithiam leh zir sang ni a kan hriatte thusawi chu Luka ziak ang maiin kan pawm bur mai a ni. An dik chin a awm a, mihring ve bawk an nih avang hian tihsual (palh) an nei ve thei tih hi chu pawm ngei ngei a ngai. A bik takin Covid-19 te ang hripui a thawh dan leh a chanchin hrim hrim tuma’n an la hriat bel loh kan hmachhawn mek a ni a. Sawi tawh angin ‘mask’ vuah chungchangah ringawt pawh mithiam kan tihte ngaihdan a in anglo a ni a, a endikna chungchangah phei chuan awm thei tak a ni ang tih a rinawm.
A pawi ber erawh chu a endikna khâwl tam tawk kan bun har a. Phairama kan unau tangkhang, a sing tél an lo haw dawn tih hre lawk chungin, kan inbuatsaihin kan inpuahchah ţha tawk lova. Hripui vei awm lova lungmuang taka kan awm laiin kan ram mi, kan hnampui, kan lainate an lo haw ruih ruih a, hripui vei tamna state aţanga lo hawte an nih miau avangin hri vei kan hmuchhuak nghek nghek nitin ta mai a, kan râlkhèl leh ta si a ni ber mai. Chutih rualin endikna khâwl kan hman rau rauvah a rintlak leh rintlak loh hre tura ngaihte’n mipui hi thudik tawk lo min hrilh a, kan buai ta a ni. Tunah pawh thil kal mek a awm. Tun aţang chuan mahni hmasial lovin mipui tana ţha ber tur ngaihtuahin thudik tak chauh min hrilh tawh teh se - khawngaih takin. Mithiam an ni si a.