Guest writer
HC Vanlalruata
KAWNG CHHIA - 2
Kawng chhiat vanga MNF-in Mizoram pum huap bandh an huaihawt kha ka thlawp lo hle a, mipui mimir, rethei zawkte tihretheih leh zualna maiah ka ngai. Kawngpui a ṭhat phah sawt phei chu ka ring lo hrim hrim a ni. Inthlan dawn hnaih a nih vanga mipui thlawpna an hlawh beiseia an thil tih ni maia ngaih theih a nih rualin - bandh kan huaihawt a, milian leh hausate bakah sorkar hnathawk leh zirlaite an chawlh theih avanga an lawm em em turte pawh an ngaihtuah emaw tih theih a ni. Chutih lai chuan nitin inhlawh leh rethei pachhiate tawrhna kan ngaihtuah tel lo ṭhin hi a pawi ngawt mai.
A pawi ber zawk erawh chu, mipui tawrhna thlen chunga an bandh neih chhan kawngpui a ṭha chuang ta lo hi a ni a. Bandh hlawhtlinna chu mipui mimir pawn chhuah loh leh sorkar office leh zirna in khar a nih a, sumdawngten an dawrte an khara a tawp leh ngawt thin hi a lungchhiatthlak lai tak pawh a ni awm e. Bandh huaihawttu reng reng hian an huaihawt chhan a hlawhtlin tak leh tak loh lam an ngaihtuahin an bawhzui lem lo va; mipuiin an thlawp ṭhaa hriain an lawm thu chu a tawpna a ni mai thin.
Kawngchhiat chungchangah hian chiang taka thil sawi a ngai a. “Mi ramah chuan sumin kawngpui an siam a, Mizoramah chuan kawngpui hmangin sum an siam,” ti-a mi pakhatin a sawi hi a dik lutuk a, a pawi a, a zahthlak a, mipui tawrhna namen lo thlentu, a kaikuang dik tak chu a ni. Hei hi kan kawngpui chhiat chhan dik tak chu a ni a, sorkarin mawh a phur chiang bang a ni. Mahse, sorkar chuan mawhpuh tur dang a la dap ta char char a, a thil tih dik loh, a tih tur ti lova a tih loh tur a tih avanga mipui tawrhna thleng mekah mawhpuh tur a zawng reng hi a tenawmthlak ngawt mai.
Kan sorkar hotu leh ram hruaituten kawngpui chhiat chhana an puh hnaivai ber chu fur ruahtui tam lutuk hi a ni a. Hei hi a dik a nih chuan Mizoramah hian eng tikah mah kawngpui ṭha kan nei ngai lo vang tih hi a chiang a ni. Mizoramah chuan fur ruahtui a tam kum tin a, a tam telh telhin a lang leh nghal; mahse, hei hi a dik lo. Kan kawngpui siamte hi kum 10 tal daih tur, a kar laka siama thawm zeuh zeuh (maintain) tur nia an sawi laiin kum tinin fur khat pawh daih lovin an siam deuh vek a. Fur hi kum tin a thleng a, kan kawngpui siamin fur khat a daih loh chuan kum tina kan chhiat mai loh nakah. Keini aia ruahtui tlak tamna zawk Meghalaya kawngpui a ṭha em em a, khawvela ruahtui tlak tamna ber Cherrapunji kawng te khu ṭha tak a ni. Chhuanlam tling lo hi kan hotute hian chhuanlam fo teh suh se.
Mizorama kawng siamna atana an hman ṭhin lung hi a chang tawk lo tih an chhuanlam leh a. Quarry neitu pakhat chuan PWD engineer-ho hian kawng siamna atana lung an hman hi anmahni chenna tur in sakna atan an hmang duh miah lo niin a sawi a, a dik mai awm mang e. Engpawhnise, lung no chu an hmang lo mai tur a ni a, Mizoram chhungah lung chang an hmu lo a nih pawhin state pawna mi an lalut anga an hmang mai tur a ni. In sakna leh ilo dangah pawh state pawna siam vek a lawm a lei tho ni.
Kan ram hruaitute leh sorkar hotute kaah hian insawithiamna leh mi dang puhmawh tumna hlir hi a awm emaw ni tih tur a ni a. Lei (bridge) a chim fo chhan an han sawi tak tak a - lei kilhna ruk bo vang a nih loh leh mipui hmanhmawhin an nawr chim vang a ni a; a nih loh vek chuan lei zawh tawk aia rit lirtheiin a zawh vang a ni leh. Mi thiam (engineer) te ruahman thiam loh vang te, contractor thawh ṭhat loh vang te, pawisa hman tur zat aia tlem daih a taka hman a nih ṭhin vanga chim te a ni ngai reng reng lo. Politician-engineer-contractor te hnungthak inhiah tawn vangah hian an puh ngai dawn lo a nih hi.
Tunah pawh hian kawng dunga lirthei sil hi kawngpui tichhetu berah an puh leh tawh a. Hei hi Mizo lirthei nei tam takin kan chin a ni a. Mahse, kawngpui chhia kan tihte hi kawngpuia lirthei an silna hmun a ni ngai lo. Lirthei tam berin ding khaw-muang lova an tlan tlang ṭhinah a chhe tam ber. Truck ke tam leh rit lutuk phur chiin a zawh nasat vangin kawng a chhe chak niin an sawi leh a. Kan kawngpui siamte hi ar no hruai kalna tur emaw, feh kawng emaw atana siam a ni lova; lirthei kalna tur atana siam a ni a, lirthei a dawl zo tur a ni. Chutih laiin kan kawngpui alkatra luan ṭhenkhat hi chu arpui no hruaiin a thai chhe leh mai ang tih hlauhawm khawpa pan a ni.
Truck chi hrang hrang, a lian leh te deuhte, a ke tlem deuh leh tam deuhte hi a tlan vek thei tur a ni a. Ke nei tam deuh Mizoramah a lo lut a nih chuan mipui mamawh phurhna atan kan mamawh tawh tihna a ni mai a, a dawl zo tura kawngpui tlo siam kha a mawhphurtute tihtur chu a ni mai a ni. Kawng siam thiam engineer-te hian kawngpui an siam hian he kawngpuia lirthei tlan tam dan tur te an chhut hi a hun tawh - kum zabi 21-naah kan awm tawh miau va. Thlaa inkap kai ve tura inbuatsaiha tihlawhtling turin kan state sorkar leh engineer-te hi kan beisei lo; mahse, kawngpui ṭha tal neih ve hi chu a hun ngawih ngawih tawh a, mipui hian kan phu tawh a ni. Kan ram hruaitu Minister rualin car man to ber bera chuan hi zahawmnaah an ngai bawk si a nih chuan car man to kal theihna tur tala kawngpui siam hi chu an tih makmawhah ngai ve teh se.
Mizoramin kawngpui tha a neih theihna tur chuan contractor engemawzat hi hrem (black listed) an ngai ang a, engineer tam fe an hna
aṭanga chawlhtir an ngai bawk ang. Contractor leh engineer ngamlo (an ngam loh chhan pawh hnung thak an inhiah tawn vang) PWD Minister an ban zel a ngai bawk ang. Tunah erawh hi chuan contractor hnathawk thalo apiangin duat an hlawh emaw tih tur a ni a, eiruk kawnga fihlimlo engineer hausa tawntaw apiang sorkarah an tlatlum zel bawk.
Chuvangin kawngpui siam hna thawk thalo contractor hrem ngam, engineer eiruk hmang hrem ngama eiru lova hnathawk thate chawimawi thei ram hruaitu kan neih hunah chauh kan kawngpui a tha ang a, kan lei dawh a chim mai mai lovang. Chutiang ram hruaitu kan neih hma chuan kan kawngpui hi a tha ngailo anga, pachhe kum tiam an sawi ang kan ni kumkhua ang. Chumi kan thlen hma chuan mi ramah sum hmangin kawng an siam a, Mizoramah chuan kawng hmangin sum kan siam tih hi a dik reng mai dawn a ni.