Guest writer
HC Vanlalruata
MLP RULES
Mizoram Liquor Prohibition Act, 2019, assembly-in March ni 20, 2019 a a lo pawm tawh leh kum 3 chuang a lo hman tawh chu, he dan siam, a taka kenkawh theihna atana pawimawh em em dan tesep (rules) chu tunhnai khan council of ministers thukhawmin a pawm a. Sorkar-in official gazette-ah hman theih turin a chhuah ta hram e. Mizoram Liquor Prohibition Rules, 2022 hi a kalkawng a thui hle mai a, heti chen chen a khawtlai chhanah hian sorkarin kohhran leh CYMA tih vel mitmei a ven luat dan a mualpho chuang hle bawk.
‘The Manual on Parliamentary Work’ kan en chuan dan (act/statute) hman tan a nih aṭanga thla 6 chhungin a hman theihna tur hmanrua, dan tesep (rules) hi siam tur a ni tih a ni a. "Statutory rules, regulations and bye-laws will be framed within a period of six months from the date on which the relevant statute came into force" tih a ni. Dan lam thiamte chuan dan (act/ statute) siam a nih hian a taka hman theihna kimchang ziah lanna dan tesep tel lova hman ve ngawt hi a theih loh chu a ni lo na a, tih loh tawp turah an ngai a. Mizoramah hian khingtu an awm lo mai chauh a ni, an ti.
Tuna kan sorkar dinglai hian kum 2018 assembly inthlan dawna zu khapna dan siam a, zu zawrhna dawr khar kha an tlin theihna atana mipui hnena an zawrh langsar ber zinga pakhat a ni a. Chuvangin inthlanna a an tlin chhan pawimawh ber zing ami ni a an hriat, zu khapna dan siam thuai kha hmanhmawh takin an buaipui chhova, an dai phelh ta pheng phung reng a nih kha.
Dan tlawhchhan tur la nei hawt si lovin zu lei khap ni (dry day) rei tawk an puang a. Kha kha High Court-in a khapsak ta thuai a. Hun bichilh taka an MLP Act, 2019 siam lah chu Lok Sabha inthlan dawnah hman an han tum leh ngawt a, Election Commission lamin an phalsak leh bawk si lo. Khatih hunlai tak kha chuan an dai pelh rem rum a, tute emaw mitmei ven luat avangin an dinhmun kha a awhawm lo em em mai a, he sorkarna chelhtu party dintu Laldenga ngaihdan leh pawmdan an bawhpelh avangin ‘ar ang an vai a’ an ar-khawthim-dai tak meuh meuh a ni.
Kum 1984-85 chho a Congress sorkarin zu dawr hawn a phal hmasak ber khan mi ram state a an kalpui ang pangngaiin kalpui a ni a. Kum 2015 chhova hawn an phal leh khan erawh chu mitmei ven an ngah tak em avangin act leh rules-ah dan bawhchhiat loh harsa tur an telh tam em em a. Mizoram Liquor Total Prohibition Act, 1995 kha February ni 20, 1997-ah hmang tanin dan tesep nen felfai ang reng taka zu khapna dan kha kalpui a ni bawk. Tuna kan zu khapna dan hman mek erawh hi chu dan tesep tel lovin kan hmang rei ta hle.
MLTP Rules-ah kha chuan Muslim tamna ram 13 zinga ram tam bera an zu khap angin zau leh felfai taka thil kalpui a ni a. Hriselna that loh avanga zu tlem tlem hunbi nei taka in lo thei lote tan a bika zu lei theihna turin phalna pek a ni a. Mizoram pawn aṭanga zinmi (tourist) lo lutte leh ram dang aṭanga lo lutte tan pawh a bikin phalna pek a ni a, pawn lam aṭanga an rawn lakluh pawh phalsak an ni. Doctor-in hunbi nei a, damdawi atana hman tura zu in an chawh (prescribed) te khan Excise & Narcotics department-in dan kalha zu lakluh leh zawrh an mante kha chhiah (excise duty) chawiin an la thei a, dan ang thlapin sorkar sumbawmah a lut a ni.
Hei bakah hian kum 2007 khan MLTP Act, 1995 chu Mizoram chhunga grape leh kawlthei tharchhuah hmanga ‘wine’ siam phal a nih theihna atan siam danglam (amend) a ni a. Hemi zulzui chiah hian The Mizoram Excise and Narcotics (Wine) Rules, 2008 chu siam a ni ta bawk a. Hetah hian grape leh kawlthei aṭanga wine siamchhuah leh zawrh phal a nih thei dan kim taka duan a ni. Champhai leh Hnahlan a grape chingtute grape tharchhuah aṭanga wine siam kha zu ni lovin ‘chaw chi khat’ (food item) leh huan aṭanga tharchhuah (horticulture product) a puan a ni a, chuti lo chu zu khap burna hnuaiah alcohol awm siam leh zawrh thei dan kawng a awm lo.
Assembly-in MLP Act, 2019 a pawm hnu a thil kal chhoh dan zawng zawng hi sawi kim sen chu a ni lovang a. MLP Rules duan hun chhung fan lutuk chhan erawh chu sorkarin a tihtur a tih loh vang leh a tih loh tur a tih vang a ni tih hi erawh chu a chiang hle. Sorkarin ram awp dan tur (policy) a duan tur chungchanga ram awpna kalphung tur siamtu tur leh mipuiin dan siam tura an thlan ni ve hauh lohte mitmei a ven’ luat vanga hetiang thil hi lo thleng a ni.
MLP Rules, 2022 hi, chhiar chian chuan MLP Rules ni lovin ‘grape wine rules’ ni zawk awm tak a ni. A chhan chu thil dang a leng hauh lova, grape wine siam leh zawrh chungchang ngawr ngawr a ni ber. Grape hrim hrim hi kan buaipui rei em em mai a, grape chingtute dinhmun hriat sa a ni a; chuvang chuan kum 2008-ah an tharchhuah hmang a wine siam leh an siamchhuah phalsak an ni reng tawh chungin tute mitmei emaw ven luat avangin tunhma a phal sa kha an han man sak leh kual ta a nih kha.
Tuna kan MLP rules han chhiar hian a ngaihtuahna tawi thlak hle bawk. Grape chauh ni lo, Mizoramin kan thar tam ve deuh a, a hralhna lama harsatna kan tawh mek leh kan la tawh theih, kan hotute’n ching uar tura min fuih lawi site hi an ngaihtuahna-ah a thleng phak lo ni awm tak a ni a. Mahni kutkawiha eizawn tum leh thluak tha (entrepreneur)-te tana inhawng zauvin, dragon fruit leh kiwi bakah kawlthei, balhla leh lakhuihthei hmang pawha wine siam hi infuih a hun tawh a. Chutih lai a grape ngawr ngawr an ngaihtuahna a a awm mai hi hmathlir (vision) thui tak kan neih lohzia tilangtu chiang tak a ni.
Chu mai a la ni lo. India ram khawpui lian zawng zawngah ‘wine’ hi dawr lian thamah chuan ualau takin an pho chhuak vek tawh a. Zu zawrhna dawrah chauh an zawrh lohna a rei tawh. A chhan chu ‘zu’ a ngai lova chaw chi khat (food item) a khawvel puma pawm a nih tawh vang a ni. Chutiang a nih lai a, rules lama a zuartute’n pawn lam aṭanga mi hmuh mai theih a an pholan khapsak, mi’n an lei pawha wine bur a ni tih hriat theih loh tura lehkha a tuam a, ip langtlang thei lova dah tura kan han ti phei hi chu a zahthlak tak meuh. Media a fakna chhuah leh kawng dunga fakna tar thlengin an la khap zui.
Biakin leh sikul hnaih a zawrh khap a ni bawk a. Grape wine in avanga luhai deuhva ngaih, 30 milligram thleng an taksa a alcohol paite chu man a hrem theih an la ti zui. Grape wine zawrhna dawr neitu leh Excise & Narcotics a thawk (officer-in-charge an tih mai) khan tala/ chabi hrang neiin tala pahnihin wine zawrhna dawr kha an hawngin an kalh rual leh ang a, dawr neitu-in a duh hun hunah a dawr kha a hawng thiang dawn lo a ni. Kan tihdan han en hi chuan grape wine hi ‘wine’ ni lovin zu ang chiahin kan sawngbawl tihna a ni a, a bak sawi dan dang a awm lo.
Hetianga kan khuahkhirh dawn a nih chuan grape wine hi zu-ah pawmin MLP Act, 2019 hmangin siam leh zawrh hi khap law law zawk teh se, a zahthlak zozai lutuk.
Lu tihai thei dek dek apiang mai in a ei ve tlak lo hnama han inngaih ngawt mai pawh hi Mizo hnam mualphona a tling. Sorkarin an mitmei a ven em em, kan rama pawl liante hian he hnam hi hnam puitling lo satliah pawh ni lo, hnam nep anga enkawl ngai-ah min ngai lui tlat tih he MLP Rules hian a pholang chiang a. Hengho vang hian hnam sawngnawi kan ni zui zel dawn tih pawh a chiang e.