Guest writer
HC Vanlalruata
HNAM HNUK
Social media-a an thu dah ka chhar pakhat hi a dik ka va ti em. Sapṭawng a ni a, a theih ang angin Mizo tawnga tarlan kan tum ang e -
South Africa-a an University pakhat luhkapui daikawngkharah hetiang hian ngaihtuah zui tur thu pawimawh tak chu langsar takin an tar a: “Ram leh Hnam tichhe tur hian atomic bomb emaw, thui tak kap thei missile emaw hman a ngai lo. Zirna kalphung (education quality) a hniam zawnga kaltir a, zirlaite a examna-a an enruk leh entawn phal hian ram leh hnam chu a chhe thuai mai a ni,” tiin.
Zirna kalphung ṭhalo leh hniam, zirlaiten an entawn phalsakna hnuaia daktawr zir chhuakte kutah ṭul hauh lovin mi tam takin nunna an chan a.
Chutiang hnuaia zir chhuak engineer-te in sak chu a chim a.
Chutiang hnuaia zir chhuak economist-te kutah chuan awmze nei lovin pawisa a bovin hlohna a thleng a.
Chutiang hnuaia sakhaw lam thil zir chhuakte avangin mihring inlainatna leh hlutna chuan dairial a chang ṭhin.
Chutiang hnuaia dan lam zir chhuak roreltu (judge) te kutah chuan mihring dikna leh chanvo chu a thi sawn ṭhin.
“Zirna tlu chhia chuan ram leh hnam a hnuk thlu tel ṭhin.”
Ram changkang reng reng hi zirna lama an changkan vang a ni ngei ngei a. Zirna changkang tih hian pawl san emaw, degree neih tam emaw lam ni lovin, chhawrtlak mihring siam chhuah hi a ni. Khawvela democracy ram ropui United States pawh khuti taka a ropuina chhan chu a mihring chengte an changkan vang a ni. Thil hre tak (well-informed) an ni a, an sorkar khuan a namnul thei lo. A hnam pum, a mipui mi/mirin thiamna ṭha tak an nei a, an inenkawl theih avangin sorkar tan namnul ngam an ni miau lo a ni. Chu chu hnam changkang, zirna lama hmasawn awm dan chu a ni.
Zirna hi ram changkang leh hmasawn apiangin an ngai pawimawh a, an ram chhung mai ni lo, ram dangte pawh an vei ṭhin. India rama Sarva Siksha Abhyian (SSA) kal puinaah pawh khuan United Kingdom sorkar hian tunhma deuh khan pound maktaduai tel tak meuh a rawn thawh ṭhin a. Chutiangin ram changkangte chuan ram dangte pawh zirna lama changkang ve tura duhsakin sum leh pai leh kawng dang dangin an ṭanpui ṭhin. Ram lian fe, mihring tam tak awmna ram hi zirna lama hunlum tak ni se, khawvel ram dang tan an hnawksak thei a, khawvel pum remna leh muanna tiderthawng theitu an ni.
Tunah pawh hian Muslim sakhaw inawpna hmanga ro inrel ram ṭhenkhat chu khawvel remna leh muanna tichhe turin an sapatal mek a. Hetianga an awmna chhan hi zirna ṭha dawng lo tamna ram, an sakhua chauh firfiak tak leh bing taka an inzirtir chiam chiam vang a ni a. Zirna ṭhaa mahni mihring puite laka ngilneihna leh hmangaihna hlan tura an inzirtir laiin hetiang rama inzirtirna-mah chuan ‘indona thianghlim’ te hi an sawi rik tam a ni a. An sakhaw tana martar te an sawi uar a, vanram kai nana nunau pawisawi lo thihchilh buaih buaih lamte an inzirtir ngun miau chuan an lak aṭang chuan inhmangaihnate, muannate, hmasawnnate chuan awmzia a nei ngai lo va, awmzia pawh a nei lo.
Hetiang hi thil awmdan a nih avangin khawvel mihring zawng zawngte inpumkhatna leh inunauna lam hawi zawng inzirtirna atan International School te an din chho ta zel a, India ramah pawh engemawzat a awm ta. International School te hi zirna ṭha satliah a ni lo va: mihringte, vun rawng leh hnam nun ziarang leh sakhua indaidanv lova lungrual taka an khawsakho theihna atana inzirtirna an uar hle.
Mizoramah hian tunhma chuan zirna hi ‘Mission’ (Kohhran) kutah a awm ṭhin a, chutih lai chuan a ṭha hle a ni awm e. Sorkar kuta a awm tak hnu hian zirtirtu lâkah te, hmun danga sawnah te, engkim maiah politics a inrawlh ta a, vote duhna avangin kan ram zirna kalphung hi kan sawp chhe ta a nih hi. ‘World Class Education’ te kan sawi chungin a takah chuan kan hniam ta hle mai. Hei hi zep rual a ni lo. Civil Service-a tling Mizorama Mizote an awm lo rei tawh tiin ṭhalaite fuih leh sel nan kan hmang rim hle. Tunhmaa IAS siamna khawl ang hrima Mizote min ngaih lai hun ṭha ang kha kan zirna hian a phak tak loh vang a ni zawk - kan ṭhangtharte ngaihtuahna lo dan tak vang a nih rual hian. Kan ṭhalaite rilru lo danglam tak chhan pawh hi kan zirna kalphung chhe lutuk nghawng a ni ngei ang.
Tuna Uttarakhand an tih taka chengte khu Scheduled Tribe-a puan an nih tak hnu khan tlang mi tam ber tan Civil Service/ All India Service-a luh hi a harsa ta hrim hrim a. Zirna ṭha awmna Dehradun leh Mussoorie khawpuite a awm miauva, India state danga tlangmite tan chuan chet a harsa ta a nih hi. Hei hi zirna pawimawhzia tilang chiang em emtu chu a ni.
Sap sikul (English medium school) kan uar a, kan tu leh faten saptawng an nal khawp mai. Mahse, chhawrtlak thiamna an paw chhuak mang si lo. Certificate ropui tak tak tar dul thei, degree ngah tak tak, chhawrtlak leh rawntlak chuang silo chhuah ruih mai zirna kalphung hi zirna changkangah pawm theih a ni lo. Ziak leh chhiar thiam tam nih hi a ṭha e; mahse, kawngro a su thui lutuk lo zawng a nih hi. Phunchiar tawk chauh leh hnathawk peih lo tawk chauhva ziaka chhiar thiam kan tam ta lutuk hi kan ram leh hnam ṭhanmawhbawk a lo ni ta. Sorkar hian Education Reforms Commission rawtna tihlawhtling tura a beih rual hian eng nge kal dik lo tih hi chik taka a zir a, kan zirna kalphung hi tunah, tunah ngei hian siam danglam a ngai a ni. A ṭul chuan nasa taka thil inthlakthleng tura tih a ngai - sikul ṭan hun leh academic year tih danglam mai mai ni lo deuh.
Chutih lai chuan sikul ṭhenkhata zirtirtu tlem lutuk leh ṭhenkhata buk lutuk siam rual (rationalise) mai mai pawh ti thei lo, aikal leh hnathawhna hmun tur ni lo, thingtlanga thawk tur ni si khawpuia thil dang thawhtir pawh tibo thei lo sorkar lakah hian beisei a bo tak meuh va. Officer lian MCS leh MPS te awmna sawn kawnga harsatna nei hauh lo sorkar, kan tu leh fate zirtira mi puitling leh hnathawk thei ni tura chhertu, hna pawimawh elkhen thawktute an sawn hlei thei lo leh an sem rual hlei thei lo ringawt mai hi chu zahthlak tak a ni. Kan ram zirna kalphung (education system) siamṭhat kawngah phei hi chuan kan ram kawngpui a ṭha tura rinna nen hian sorkar lakah beidawnna a thuk ta ngawt mai.