Guest writer
HC Vanlalruata
PAMPHLET
Hmanni lawk khan Mizoram sum harsatzia chu mitin titi ber a ni a. “A hma-in kan Chief Minister hian sum tam zia, a bikin sorkar laipui aţanga lokal tur pawisa tamzia a sawi a, tunah sorkarin sum a harsa si,” ti a sawiin, eptu party-te chuan Mizoram sum dinhmun dik tak puang chiang turin Finance Department changtu, Chief Minister chu an chhuahchhâl nasa hle a nih kha. Sum harsat thu leh harsat chhan chu Chief Minister hian a hrilhfiah ta a. A sawifiahna kha kan pawm thei a, kan pawm lo mai thei bawk.
Engpawhnise, kumin February thla a Mizoram budget pharh a nih lai kha chuan sorkar laipui tuihnar hrang hrang aţanga sum lo luan luh dan tur hriat lawk a nih avangin Mizoram sum hmuh tur leh hmanralna tur ruahmanna (budget estimates) chu siam a ni. Mahse, hriat lâwk lohvin hripui chuan India ram pumpui a tibuai ta phut a. Mipui pâwnchhuah khap (lockdown) a nih rualin, thilsiamchhuahna (industry) zawng zawng khar a ni a, sum leh pai inlumlet buaipuina (stock exchange) zawng zawngah tuma’n an sum/pai an thâp tawh lova, thlawhna thlawk lovin rel a kal lova, eichawp leh nitin mamawh phur bak lirthei a che bawk lo.
A tawi zawngin sawi ta ila, thla engemawzat chhung thil siamchhuah (industrial production) awm lo, sumdawnna engmah kal thei lo leh ei leh bar/sum leh pai zawnna thil chevél leh thawh/hlawh chhuah awm loh avangin, sorkar laipui pawh a sum lakluhna tuikhur hnâr a kang titih a. Mizoram hi kumkhat a kan sum lakluh zawng zawng za zela 10 pawh tling mang lo thawk chhuak a, za zela 90 vel chu sorkar laipui aţanga sum hmuh hmanga inrélbàwl ve chauh a ni a. Chutiang kan nih miau avang chuan kan Chief Minister-in kan sum dinhmun diktak a sawi nà a, “Pathian chauhvin a hria,” a tih pawh hi a thawdik thawkhat viau a ni. Kumdang ang a ni lova, kan state sum hnar lam an khawrova a kangchat miauva, pawisa tam tura rin kha a tam thei ta lo a ni.
Sumhnar kangchat avang chuan sorkar hnathawk hlawh pek tur pawh sorkarin a nei ta meuh lova, a chhan chu budget pumpui aţanga za zela 80 vel zet hi sorkar hnathawk hlawh leh a behbàwm, sorkar pisa leh hnathawkte enkawlna senso bakah, pension hlawh atana hman a nih vang a ni. Chutiang dinhmuna Mizoram sorkar a din tak avang chuan, May ni 28-a Council of Ministers ţhukhawm chuan, inrenchemna atan rawtna hrang hrang siamte a pawm nual a. Hemi tihhlawhtlinna atan hian May ni 29 khan inrenchemna tur hrang hrang thupek tihchhuah a ni ta a. Chu’ng zingah chuan 2-na leh 3-naah hetiang hian an ziak - “2. Under publication, print publication shall be avoided and publications in electronic forms shall be done wherever possible. 3. Online advertising and publicity should be encouraged.”
Mizo ţawnga a awmzia chu 'thupuanzar tur reng reng chu a theih anga tam electronic hmanga kalpuiin, Advertising leh Publicity te a tam thei ang ber online hmanga tih ni se,' tih a ni a. Lehkhapuan hmanga tih chuan a chhutna man, lehkhapuan man leh a behbàwm kha thil hautak a nih avangin sum inrenchemna atan chuan tih loh tur an ti a nih ber chu. Social media hmang ţangkaia thil thehdarhte hi senso awm lova tih theih leh tam takin an chhiar theih tur a ni zawk reng a ni. Fakna lam a chhûta chhût loh sawi tel a nih avangin, nitin chanchinbu chhuahtute chuan an sumtláng a hék dawn niin an hria a, hetiang atana sorkarin sum a sen zawng zawng pawh hi budget zat aţanga chhut chuan sawi tham loh a nih avangin hlahthlem turin sorkar an ngen ta hial a nih kha.
Hetiang a nih lai hian pawl, kohhran leh mimal ţhahnemngai leh thil phalte’n Covid-19 hripui avanga harsatna tawkte ţanpuina atana an thawhlawm bawmpui Chief Minister’s Relief Fund aţangin hripui chungchang mipuite zirtirna tur thu thehdarhna lehkha (pamphlet) chhutna atan Rs 10,53,000/- zet ruahman a ni ta mai a. Min barakhaih hle! Aizawl aţanga chhuak chanchinbu pakhat chuan- “Cheng nuai 10 chuang séng a siam tur Covid 19 Awareness pamphlet hi In a sem tur niin, copy nuai 3 vel siam tur a ni dawn a, ruahman danah chuan Mizoram sorkar a Printing & Stationery in an chhu ang. Health Department hotute chuan nimin khan pamphlet hi Printing & Stationery a pek turin an ruahman ni a hriat a ni,” tiin Zirtawpni khan a ziak.
He chanchinbu vek hian - “Hetihlai hian Covid 19 awareness pamphlet siam tur hi sorkar ta, Printing & Stationery department chhut tur a nih vangin sorkar tan sum sen thlawnna tur a awm dawn lo niin sorkar official pakhat aţanga thudawnna chuan The ZoZam Times a hrilh a, ‘A hlâwkna tél tur sorkar tho a nih dawn avangin sum luangral tur a awm dawn lo tih ang zawng pawhin a ngaih theih,’ a ti bawk, tiin a ziak zui a. Mi thilphal leh ţhahnemngaite’n CM Relief Fund a sum tam tham tak tak thawh a, hri endikna khâwl atana cheng nuai 21 zet mai an thawhte leh thingtlang kuthnathawktu harsa tak takte’n an Mizopui khawpui lama chhuanchhama awm thei te a thlâwna thlai leh thei an pek ruih ruih hi kan zavaiin kan hria.
Chutiang a nih chuan Printing & Stationery hian a thlâwnin he pamphlet hi chhu ang hmiang. A rate hi a to lutuk a, Printing Press neitu pakhat chuan hetiang hi chu Guwahati-ah chhuttir ni se pakhat Rs 2 aia sang lovin an chhu thei ngei ang, a ti a. Chuti a nih chuan cheng nuai 6 chuan a chhut theih dawn tihna a nih chu. Mizoram mipui hian Covid-19 chanchin hi kan hre hle tawh tih hi thudik tak a ni a, cheng nuai 10 chuang senga zirtir kan ngai tawh lo. He hripui laka invenna atana tihtur leh tih loh tur hi kan hre hléihlùi a; a zawmtu taihmak leh thatchhiat emaw thu-awih leh awih lovah emaw a innghat tawh chauh. He pamphlet hi hripui lèn ţan khan siam ni se mipui an phun vak lovang, he hripui lèn ţan aţanga ni 100 zet kan inkharkhip hnu a inzirtirna pamphlet man to em em a chhut hi a ţulna a awm tawh lo hrim hrim a, sum siamna bak a chhan a awm thei lo tawp.
Chu mai chu a la ni lo. Chief Minister’s Relief Fund for Covid-19 ti a tunhnai aţanga an vuah tak, he dawhthlêng hi hripui lèn vanga tuarte leh harsatna tawk, ţanpui ngai, pawl emaw mimal emaw taka sem chhuah tur ni-awm tak a ni a. Chu chu a hming leh a petute thinlunga awm a ni ngei ang. ‘Relief fund’ chuan eng dang mah a kawk lova, chhiat tawk leh vanduaite tuamhlawmna a kawk vung a - pamphlet chhutna atana hman chi chu a ni lo hrim hrim. Sum siamna atana lo hman phei chu a rapthlak ngawt ang. Kohhran thawhlâwm tlingkhawm eiruk nen a in an lohna bik tur a awm lo.
An ti duh a nih ngang pawhin chanchinbute hnenah pe-in chhuahtir ta sela, Vanglaini chhiartu hi mi nuai 3 aiin an tam ngei a rinawm a, hetah ngawt pawh hian awmzia a nei ang. Chubakah kan chanchinbu enkawltute hian he hripui léng hi an tuarin sum an hloh nasa em em tih ka hre pha ve in ka hria a. Inkharkhip avanga chanchinbu sem theih loh chhung zawng khan, portable document format (PDF) hmangin social media-ah an thehdarh a, engmah hlâwkna an hmu lo chauh ni lovin, a latute/ chhiartute hnen aţanga sum hmuh a awm lova, chutih laiin a thawktute chuan a ngai rengin an thawk a, an hlawh pawh chanchinbu enkawltute hian a kimin an pe vek tho. Chutiang a ni chung chuan a thlawn hlakin Covid-19 chungchanga mipui zirtirna hi an chanchinbu phek pum hlawk-ah te a thla tél tak tak an chhuah nitin tawh hlawm a. Sorkar hian ‘relief fund’ hi pe awm tak an ni a, an ţangkaina a hriatsak hi nakin zelah pawh sorkar tan a la hlawk zel zawk tur a ni ngei bawk ang.
CM Relief Fund aţang veka Rs 2,01,15,000/- (cheng vaibelchhe hnih/ nuai zahnih) chuang pe chhuak a Truelab Quattro Real Time Quantitative Micro PCR (TrueNAT) sawm (10) leina atana tih a ni hi a zia lo hle bawk. Covid-19 hripui lèn’ vanga hlauhlawpa inkharkhip tura sorkarin thutlukna a siam lai vel khan, hri endikna khâwl hi chu lei awm tak tawh a ni a. A hnu, inkharkhip thut avanga phairam aţanga sing chuang lo hawte’n hripui an vei tih hmuhchhuah zawih zawih a nih lai, an endikna rah (result) a inhnawhtawt em em lai, ni 10 zet te an result an hriat theih loh chhunga hrehawm lo tuar tlawk tlawk tam tak an awm a, ţhenkhatin chaw hial an nghei laite khan, endikna khâwl mamawhna hi chu a sang khawp mai.
Tunah hi chuan chuti takin mamawhna a sang tawh lova, swab sample endik tur pawh tihtham a awm meuh tawh lo. Ni khata 700-800 te, 1,000 chuangte endik tur awm ang kha a awm tawh lova, Zirtawpni khan ZMC-ah sample 115 endik a ni a, Lunglei Civil Hospital-ah 7 endik a ni. Kan hotute hian TrueNAT khâwl hi nakinah district hospital zawng zawnga TB leh hrik dang endik na’n a ţangkai dawn tih an sawi uar hle a, dik pawh a dik ang. Mahse, tuna hripui léng avanga ţanpui ngaite ţanpuina tur sum (relief fund), hripui léngin mipui tawrhna namen lo a thlen avang liau liauva, pawl leh mimal ţhahnemngai/thilphalte’n an thawhkhâwm hmanna tur atan chuan a rem ţeuh lo. Sorkar hian lei ţul a tih chuan Disaster Management lam sum pawh ni lo, NHM lam aţangte, Health department sum aţang-te a a sihchhuah hi thil kalphung diktak zawk tur chu a ni.