Guest writer
HC Vanlalruata
MIPUI TIHTUR
Zalenna leh chanvo hian mawhphurhna leh tihtur (duty) a keng tel ṭhin a, chu chu mipui rorelna (democracy) hlawhtlinna bul a ni. Dik tak chuan Mizoram ṭhanmawhbawk ber pawh hi mawhphurhna nei tura ngaih, thuneihna pumhmawma mipui chunga thuneituten mawh la ngai reng reng lo leh, an tihtur kha an tihtura ngai lote vang a ni a. Sorkar sum kawl ve lo leh hmang thei tura thuneihna nei loten mipui sum tel hauh lova an sum leh tha senga kawng chhia an han siam mup mup mai te hi, mawhphurtu dik tak ni tura ngaihte tan chuan zah ngawih ngawihna tur a nih laiin an zak lem hlei lo chu a nih hi. Hetianga kan ram hruaitu leh sorkar milianten zahna chang an hriat miah lohna chhan leh an mawhphurhna hlenchhuah an tum lohna chhan hi, mipui lamin kan tihtur kan tih loh vang a ni tih hi kan ngaihtuah ngai bik lem lova; hei hi thil pawi tak a ni.
Ram changkang: entir nan, Mizoten kan ngaihsan em em United States leh United Kingdom-ah te khu chuan, mipui mimir khu chuan an thlan sorkar lakah an thikthu an tichhe em em a, chu chu an mawhphurhna an hriat rualin an tihtur an hriat vang a ni. Hei hi a chhan bul ber chu an vai mai deuhthaw a lehkha an thiam vang leh, sorkarin eng nge a tih tih te, sorkar thiltih chu a dik leh dik loh an chik em vang a ni. Anmahni sawi dan chuan, “Well-informed public” an ti a, chutiang na na na chu thuneitu tan palzuta palzam mai mai ngam chi an ni lo.
Nitin mamawh man a to em em a, state dangte ngaihtuah phei chuan to uchuak tak a ni. Chuti chung chuan kan sorkar chuan thil man bithliaha thunun a tum ngai lova, thil man bithliahtu tur department pawh a awm hranpa lo niawm tak a ni. Lirthei neiten kawngpuia an tlan man chhiah (road tax) sang tak leh kum 15 chhung atan an chawi lawk a, kawngpui a chhe em em deuh vek a. Electric eng nei ṭha lote pawhin an eng chhit man an chawi tlem chuang hek lo. Electric eng awm loh avanga bati mana kan senso zozai ringawt pawh hi mipui tan thinrimna chhan a tling tawk. Eirawngbawlna gas thlen ṭhat loh avangin sum tam tak kan sen belh a, kan ramngawin a tuar mek bawk.
Kum tinin sum hman tur (budget) cheng vaibelchhe sang tel teh meuh ruahman a ni ṭhin a. Tui, gas, buhfai leh kawlphetha te hi hnianghnar deuhvin min pe sela, kawng ṭha bawk sela mipui hi chu kan lungawi tlangpui mai awm e. Chutiang tak ngial pawh chu kan sorkar hian kum tam mipui tan a tihsak thei tawh lo. Mizoram chhungah ngei hna kan thawh hi kan sorkar hian a phal ta lo va, kan ram hmasawnna thawktu atana tling ve lova min ngai niawm takin ṭhalai tam thei ang ber state pawna thawn chhuah an tum a. Mizoram chhungah an thawh tur hna siam zawngin ruahmanna a awm lo hrim hrim.
Hetiang sorkar leh hetiang sorkar kalphung nei a, hrehawm tawrh chak lama ramṭang a, phun lungawi mai mai kan nihna chhan hi mipuiin kan mawhphurhna leh tihtur kan hlen bik loh vang a ni a. Kan sorkar hi kan duh duhin kan innghaisaktir a, chuti chung chuan kan la tlawn rawn mek a nih ber hi. Sorkarin a tihtur a ti lo emaw, a tih loh tur a tih emaw hian a thlangtu mipuite hian mawh kan phurhna chin thui tak a awm a, sorkarin ruahmanna a siam a tih puitlin loh emaw, chhe taka hna a thawh emaw hian ngawi mai lovin, mipui hian tih ve tur tam tak kan nei a ni. Eptu party-te pawhin mipui aiawhin sorkar thiltih dik lohte na takin an nawr tur a ni a, vote zawn nan mai ni lovin mipui thlavang hauhvin tih tak zetin an nawr ang a, mipui pawhin chutianga an tih lo thlawp ve chu kan mawhphurhna liau liau a ni.
PWD Minister hian khawi thlana pangpar dah emaw, lehkhabu tlangzarh emaw, eng inkhawma khuallian ṭan emaw hi a hna ber emaw a tih chuan kan kawng a ṭhain a mam ve ngai lo vang a. Mizoram hmun hrang hrang a khaw hrang hrang pawhtu kawngte a tlawh kual reng a, PWD enkawl a ni emaw, Border Roads Organisation (BRO) enkawl a ni emaw, Ministry of Road Transport and Highways (MoRTH) enkawl a ni emaw a vil reng chuan kan kawng chu a ṭha ngei ngei ang tih a chiang. (A vil hian pawisa beisei vang ni lo se). Chutiang hunah chuan mipui pawhin kan vilpui tur a ni ang. Kan Minister leh sorkar hnathawkte hian dawhkan aṭang te, puipunna hmuna dawhsana ṭhu chungte hian hna thawk lovin, a hmunah kal chilhin vil zel sela chuan loneitu leh kuthnathawktute hi tun ang hian an rethei reng hauh lo vang tih a chiang hle bawk.
Kan kawng chhiat chhan leh kan lei (bridge) a chim fo chhan chu Minister-in a vil ngai lo va, Engineer lal ber aṭanga a hniam lam pawhin an vil kan hmu ngai meuh lo. Zir chhuak hran lo SA vel leh labourer hovin an vil hi kan hmuh tam ber vang a ni awm e. Chutih rual chuan kawngpui
ṭha duh mipui hian vil lo thei lova siam hi kan mawhphurhna leh tihtur a ni ve bawk. Kan uipui tuilian thlir liam mai mai a, kan phun lungawi mai mai ṭhin tih an hriat chian em avang hian min hlau lo va, min zah lo mai ni lovin an thuneihna chhuangin min hmusit ta hial a nih hi. Mipui kan ṭhanharh a hun a, sorkar kan ben harh a hun ta tak zet.
Ram ro leh vantlang thil zah kawngah mipuiin kan mawhphurhna kan hlen lo va, kan tihtur ti lovin tih loh tur kan ti nasa hle bawk. A tel lova kan awm theih loh tui kan chawina tuikhur pawh kan zah tawh lo va, kan chhawr ṭangkai em em kan kawngpui kan duat hek lo. Hetiang hi kan nih avangin thil ṭha nei tlak kan ni em, thil ṭha hi kan phu ve reng em tih pawh hi kan inngaihtuah ve a ngai a. Mahni mamawh leh chhawr ṭangkai em em dimdawiha duat nachang hrelo hnam nih hi thil pawi a tling.
Dan siamtuten dan an bawhchhe lai kan hmuin kan hria a, thuneitu an nih mai avanga ṭawng chhuak ngam lova lungpui chunga nghavawk hram an sawi ang mai a kan ngawi reng ṭhin hi a pawi a. Kan mawhphurhna leh tihtur hi mipuiin kan keng tlang lo. Sorkar ṭha leh sorkar kalphung ṭha nei lova kan kal rei lutuk tawh hi mipuiin thui tak mawh kan phur a ni tih dawn lova kan en liam mai mai vang a ni thui khawp mai. Thil dik lo a awm a ding chhuak ngam lo kan tam lutuk avang hian nasa takin kan tuar tawh a, kan tuar mek zel a nih hi. Kan mawhphurhna kan hlen loh va, kan tihtur kan tih loh chuan kan la tuar dawn chauh bawk ang. (Diklo taka thiltih a awma do ngam lova lo tualdawihte tan meidila a sa lai ber chu hauhsak an ni - Dante)