Guest writer
HC Vanlalruata
MILEM SIAMNA
Kum engemawzat kal ta a Salem Mualpui leh hmun hrang hranga ‘El Bethel’ an uar em em lai khan kan ram hruaitu leh sorkar hotu lian tam tak kha an lut a. An zinga minister pakhat chhim lam mi khan ka hnenah ngei a sawi chu, “Ring taka ṭawngṭai a, sual puan tur an ti si a, ring deuh deuhvin ka ṭawngṭai a, mahse, sawlama kan sapṭawng (Mara)-in ka ṭawngṭai hmiah a, ka bula awmte’n ka sual puan kha an hre ve chuang lo,” tih a ni. Kan nui dun nasa hle na a, hei hi kan hnam Kristian nun tilang chiang em emtu a ni.
Kum 1960 chho vel kha a ni awm e, Shillong lam aṭangin thuhriltu lar takin ‘pianthar’ pawimawhzia a rawn uar duar mai a. Nikodema hnena Isua sawi ‘I piangthar tur a ni’ a tih chu changchawi-in piangthar lo chu vanram kai lo tur anga zirtirna chuan vahchap kang ang maiin Mizoram a tuam ta a. Tunhma a Zosap lo chhuakte leh an zara Kristiana inlet hmasa Mizote’n, “Isua hi lo ring ve rawh u,” an tih mawl tawpa ringtu nghet tak ni ṭhin, an lalte’n an hnawhchhuah pawha nghing ngai lo kha, he thuchah thar, piangthar ngei ngei tura inzirtirna a lo chhuah hnu hian an lo nghet lovin an lo lem tan ta reng mai a ni.
Hei hian a hrin chu Pathian thu (theology) zirchhuak pastor/puithiamte ni lo, kohhrana rawngbawltu atana mipui thlan pawh ni lo, thuhriltu-a mahni invuah chawp lo pung ta vak kha a ni a. Mipui kohkhawm tam theih na’n zaithiam an hruai bawk a. An zaithiam hruaite nena mipat-hmeichhiat thila mualpho ta lah an awm nual bawk. ‘Pianthar dan’ lah chu an sawi dan a inang lo hlawm hle a. “Nangmahin Pathian/ Isua Krista i ring thei lo,” ti pawlte an lo awm laiin “Isua Krista kha i tan a thi a a tho leh a ni tih i rin phawt chuan i piangthar a, chhandam i ni mai,” ti pawl an awm bawk a, mipui pawh an buai nuaih nuaih nuaih a ni ber.
Piangthar nih danphung (born again concept)-ah mipui an buai a ni satliah mai lova, pianthar dan dik ber enge tihah an buai em em mai a. Pianthar dan insawifiahsiak hun a thleng a, pa dangnal leh thusawi thiam an lo chhuak tam tulh tulh a, mipui an buai tulh tulh thung a. Pianthar dan dika pianthar tumte tan gospel camping/campaign/crusade tiin sapṭawng ngata vuahin Mizo mipui an lut ta nguah nguah a. ‘Piangthar’ an tam em em a, ṭhenkhat phei chuan Mizorama mihring cheng zat let aia tam daih piangthar an awm niin an sawi. ‘Mi thar’ erawh chu hmuh tur an tlem em em thung.
Gospel camping/ campaign leh crusade aia hrohrang na leh zual ‘El Bethel’ an tih mai a lo chhuak leh a. A rawn ching chhuaktu kha khawchhak lam mi a ni bawk a, Buddhism hmuchhuaktu Gautama Buddha tihdan a zul hle. Buddha kha ‘enna’ (enlightenment) a hmuh hma khan Gaya (Bihar) khua a ‘Bo’ thing hnuaiah chaw ngheiin nasa takin a ṭawngṭai ngat ngat a nih kha. Chutiang deuh chuan ring taka sual puan ṭawngṭaina kha ‘bethel’-ho khan an uar a, thilthar pakhat chu ‘rinna thlaichi’ kha a ni awm e.
‘Rinna thlaichi’ an tih mai kha an tu leh fate emaw an nupui pasalte emaw-in ‘piantharna/ chhandamna’ an chan theihna atana Pathian hnena an thinlung mai ni lo, an thil neih hlute pe phal tura thiam taka inkarna a ni ber a. Nu hausa leh neinung tak takin an rangkachak thi lian pui pui, an pasal leh fate chhandam an nih theih rinna nena, rinna thlaichi atana an thlak lai pawh mit ngeiin kan hmu ve hlawm awm e. A sawngsawhlawt tak tak em tih chu kan la sawi zel ang chu.
Hemi hnu hian inkhawihthluk leh mihring kawchhung aṭanga ramhuai hnawhchhuah lam kan uar leh duar bawk a. Local television channel awm hnu a nih avangin a ‘ringtu’ tam tak phei chu rawngbawlna neih lai pawh ni lo, TV-a an chhuah nawn leh (replay) an en pawha chhungkua a lo tlu dial dial an awm a ni awm e. Hemi hun, a hma leh a hnu lamah pawh hian kohhran nghet pangngai hruaitute’n ‘thlarau chhiava’ ti a an sawi tur ngei ngei pawh an pawmin an lem duak duak mai a nih kha. Chu chu he Mizo Kristian intite dinhmun diktak chu a ni.
A hma lama kan sawi tawh angin he ‘El Bethel’ vanglai pawh hian kan ram hruaitu (minister/ MLA) leh sorkar hotu lawk an lut deuh vek a. Mahse, tun thleng hian kan sorkar kalphungah leh khawtlang nunah dikna, rinawmna leh mipui tana inpekna tak tak kan la hmu chuang hauh lova, a hunlai pawh khan kan hmu chuang hek lo. A hnu daihah ‘Kelkang hlimna’ an tih mai, Kelkang khaw kohhran mite’n tih tak taka Mizoram pum huapa harhna a lo thlen theihna atana an beihna avangin Champhai district a awm Kelkang khuaah hian Mizoram hmun hrang hrang aṭangin mi nuai 3 chuang an kal a nih kha.
He khaw bul ami tlaklei, sawkin an ei bakah chhungte leh thiante taksa damna atan tiin an hawn hlawm a. Kraws lem lianpui hmaah an ṭawngṭai nuaih nuaih a. Mahse, hei hian kan ramah a tha zawnga thawh a neih awm reng reng tun thlengin kan hre lo chu a nih hi. Eirukna a kiam kan hre lova, kan sorkar, kan kohhran theuh leh kan khawtlang tana a tha zawnga thil inthlakthleng hmuh tur a puakchhuah tak kan hre hek lo. Hei hi saiip puan sin a khawlaia thusawi leh ṭawngṭai bakah khawpui chhung kawngpui lun lai a bingbilet pawl ze khelhin a zui na a, lirthei tlan an tibuai tih mai loh chu hrin chhuah a neih kan hre lo.
‘El Bethel’ an tihna hmunpui ber hi Salem Mualpui a, ka pa min rochun rama kan in kan sakna hmun velte hi a ni a; a hnulamah pawh veng thenawm kohhran hmeichheho thlengin ‘bethel-na atan’ an la rawn hmang zui a. ‘Hmun thianghlim’ ni mai awma mawi a nih laiin ram leh inhmun fel lo leh inchuhna hmunpui, kohhran lian leh kohhran upate hial pawh an inhnamhnawih a, a taka an tel vena, a ni ta thung. A takah chuan hmun thianghlim lo zet mai a ni.
Kum 1960 chho vel aṭanga pianthar thuthlung an rawn uarin a hrin - inkhalh fal a thluak insuksak (Richard Wurmbrand-a’n Soviet Union Communist sorkarin Kristiante Pathian ring lotu-a siam tuma an ‘brainwash’ dan an sawi zulzui) leh Pathian thu hmanga insawithaih chiam chiam (khatih lai khan aurinna khawk ‘echo’ thei hmanga a hlauhawm thei ang bera inrikrap a hluar) kha kan thuhriltu (evangelist/ speaker/counselor)-te khan an uar duar a. Hmangaihna leh khawngaihna a chhandam aiin hremhmun/ meidil tlak hlauhawmzia hmanga invauna-in a hrin hlauhna avanga piangthar a insawi ta mai leh inhlan ta mai kha an tam fu tih a chiang.
Hlawh/ lawmman tam tham (a ruaitu kohhranin lawmthu sawina an tih mai an pek zat kan hre lo) an lo hlawh lem lo a nih pawhin kum 1960-79 inkar chho vel kha chuan hmun tin hmun tanga piantharna chungchang sawi a vak velte kha chuan Zo-ar tuilai sa tal chu an thlen-inte’n an hlui hlawm chiang a lawm. Khatih hunlai kha chuan a aia hlu zawk a tlem khawp leh nghal. Piantharna thuthlung avang khan helam thu sawi a Mizoram hmun hrang hranga vak kualte kha an vakvai tehchiam lo tih chu a chiang thawkhat mai awm asin.
Ram leh mihring siamṭhatna hi simna dik aṭanga lo chhuak a, thiltihin a zui ngei ngei tur a ni a. Chumi tel lo chuan Mizoramin helam thila a kaltlang tawh zawng zawng hi engmah lo mai a ni a. Kan inkhawmpui, gospel camping, campaign, crusade, El Bethel, Kelkang khua a harhna tura beihna leh inkhawihthluk zozai hi a nihna takah chuan engmah lo mai a ni tih hi kan Mizo Kristian nunah hian a lang chiang em em a ni.
A tlangpuiin kan kohhran leh thuhriltute hian Krismas dawn hnaihah hetiang thil hi an huaihawt ziah a. Krismas dawna an buatsaih chhan ber chu ruihhlo leh zu avanga buai thinte hunpui lai tal a an fihlim theihna tur an tinzawn vang a ni ber a. Ruihhlo leh zu-in a tihbuai fanu/ fapa nei chhungkuate chuan insengso tur pawhin an bawh ruak ruak reng a ni. Hetianga Pathian thu leh piantharna chelek hi thla hnih/ khat bak a ṭangkai lova, milem siamchhuahna khawl mai a ni.
Hetiang zawnga (a hming hrang hrang kan sawi tawh) a beihpui thlak a, kum tawp, Kristiante hunpui ber Krismas leh Kumthar hnaih lama piantharna atana rusum thlak ṭhin hian, ram, hnam, sorkar, khawtlang leh kohhran tan kori a tu tlem hle tih hi pawm ngam a hun ta takzet. Gospel camping/ crusade/ campaign bakah ‘bethel’ te, khawihthlukte leh Kelkang kalte bakah saiip (buara) sin leh kawngpui a bingbilet leh khawlaia ṭawngṭai leh thusawi vak vakte hian kan ramah hian simna tak tak a thlen lo tih kan hre vek tawh. Hun rei lote chhung zu ngei bak hi kan chherchhuak hranpa lo tih pawh kan hre chiang vek e.
Mizo kohhran leh khawtlangin a do nasat ber zu tamna hmuna ngaih Rangvamual (RV) venga ‘Ram Pum Huap Camping’ tia an sawi, ṭhalai thlaraubote hipna atan ni awm taka ‘RV ILA’ tia an vawrh lar mek leh Zirtawpni aṭanga an ṭan tak, ‘thlarau lam rusum thlak’ tura an kalpui mek pawh hi eng ual a ni chuang lovang tih a chiang e. Heta kalte’n an hun leh tha an sente hi sorkar leh an chhungte tan engmah a ni leh chuang dawn hek lova, hekna satliah ni lovin milem siam belhna mai chauh a ni leh dawn tih hi a chiang a ni.
Hawh teh u, milem tam tak siam belh zelna bak ni hauh si lo, hetianga tih hut hut hi i bansan ngam tawh ang u hmiang. Hun, ṭha leh sum kan sen hi a uiawm kan ti lo a nih pawhin milem insiam belh zawnga rawngbawlna kalpui hi sim a hun tawh. Thenkhatin politics khelhna leh inbeihna remchangah an la hmang zui nen. Nun tak, dikna, rinawmna leh eirukna do ngam nun, rau riai ruai ni lo, a tak ram panna kawng zawh hi kan hnamin a mamawh ber zawk chu a ni e.