Guest writer
HC Vanlalruata
INKHAWMPUI
Mithiamte chuan mihring hi a huhova khawsa chi ramsa (social animal) kan ni e, an ti a. Chutiang a nih chuan Mizote hi social animal kan ni leh zual maithei a ni. A huhova khawsak hi nuam kan ti em em a, zaiho nuam ti hnam kan ni a. Pawl-ah a ni emaw kohhranah a ni emaw inhmuhkhawm a, zaiho hi kan nuam tih ber a ni hial mai awm mang e. Pawl leh kohhran huanga kan awmna a kan tihtur leh thawh tur kan thawhna kawngah hian inkhawmpui leh huau huau tel lovin kan ti thei ta lo a ni ber mai. Chuvang chuan inkhawmpui hi kan uar hle a, inkhawmpui ni hauh lovah pawh engemaw dangdai deuh a awm chuan pan khawm luih luih chi kan ni a. Inhmuhkhawmna sensothlak tak tak kan ngah ta hle mai.
Kar hmasa a Champhai Zotlanga YMA inkhawmpui lian neihna hmun hulhliap sakna atana senso hi a sang hle niin an sawi a. Hulhliap chhung thlalak an rawn tarlan chu kan thianpa pakhat chuan, “Company hausa leh liana an hotu Chief Executive Officer (CEO) ho fuankhawmna tur ang maiin a changkang,” tiin a ngaihdan a sawi a. A sawi danah chuan ngaihsanna lam aiin sum senral uina lam a awn zawk. Kan thian pakhat dang chuan ni thum chhung vel lek awmkhawmna’na hulhliap chhung chei mawina senso chu tam mah mah a a hriat thu a sawi ve bawk.
Hetianga Mizote’n inkhawmpui kan uar em em mai hi a chhan ber ni-awma lang chu kan kohhran hi a ni awm e. Mizorama kohhran hmasa leh lian ber Presbyterian Kohhran hi a hming ang hian inkhawmpui kohhran a ni a, tualchhung kohhrana nitin deuhthaw hunbi neia inkhawm a awm bakah bial khawmpui a awm. Bial khawmpui chungah Presbytery hrang hrangte khawmpui awmin a chungah Synod khawmpui a awm leh a ni. Sawi tawh angin Presbyterian kohhran tihdan hi kohhran dang zawng zawng hian an entawn ni berin a lang a, kohhran ni kherlo pawl hrang hrangte pawh hi inkhawmpui tello chuan inawi nung zo lova inngai an ni tawh hlawm.
“In inkhawmpui zozaite hi ka hne,” tih thu inziahna Bible ringtu kalkhawm chuan inkhawmpui chu an thlah thei reng reng lova, kumtin mai hian inkhawmpui senso a pung a. An inkhawmpui chhan ai mah khan eitur inchhawp tuihnai leh eitur manto chhawp theih kha an intlansiakna a lo ni ta mek a. Presbytery khawmpui palaite an lo hlui thin chhangte chu a man a to em em mai a, a bik taka siam, tuihnai tak tak, lalber inah lo chuan chhawp loh tura ngaih ni hial khawpte a ni awm e. Chubakah palai tam takin an thlen chilh chhungte pawhin tukthuan leh zanriah tuihnai ber ber, sa chi tin leh a siam dan tuihnai thei ang ber an lo hlui ta thin a. Inkhawmpui palai thlen chungchanga inelna avang hian nakinah chuan inkhawmpui palai ni tur hian kan la campaign lovang tih pawh a sawi theih ta lo.
Kohhran khawmpui pangngai hi chuan zia-awmna chi a nei a, a chhan chu BiakIna an inkhawmpui mai thin avang a ni a. Inkhawmpuina tur hmun bik sak a tul hian senso hi a thuah hnih/thuah thum ta thin a. Inkhawmpui senso sang lutuk hi Mizoram te ang rethei bakberh tak tak tam zawk chenna ram nen hian a inhmeh thlawtlo a ni. Inkhawmpui hian sum a heh a ni mai lova, hun leh tha a heh em em a, sap hovin hun hi pawisa a ni an lo tih ang atanga teh phei chuan kan hun hman ral ringawt pawh hi sum tam tak hu a ni a. Sorkar hnathawkte khawmpui-a an kal avanga kan hloh te, rethei zawk thleng pawhin kan hnathawh ai tur, kan sum thawh chhuah hun tur kan sen hi uiawm tham a tling a ni. Kohhran thilah pawh hmeichhe lam leh thalaite inkhawmpui-ah chuan an inkhawmpuina tur a hranpa a sak a nih avangin a hautak dan a thuah hnih hle a ni.
Kan hman zawh tak YMA inkhawmpui lian kha luh chilh ta ila. Kha inkhawmpui senso kha a hautakzia chu miin an sawi huai huai mai a, hetiang tak hian kum dangah an sawi awm kan la hrelo. Tunhma lam pawhin YMA inkhawmpui lian hi a hautak fe ziah tih chu a hriat a, mahse, kuminah hian MP pahnih, Chief Minister, Minister thenkhat leh MLA te’n sum an thawh nasat avangin mi tam tak rilru-ah a thawh dan a na a ni mai thei e. MP leh MLA-te’n an bial chhunga sum an hman theih Local Area Development Scheme an tih mai hi a hman dan tur kaihhruaina anga hman dawn chuan mipui leh ram tana rotling (durable assets) siamna tur a ni a. Ni hnih/ khat inkhawmpui senso atana hman chu a dik thei lo hrim hrim.
Chubakah sorkar department pawisa, hmasawnna atana hman tur an pawt heka Minister-te’n an pe a nih chuan a dik hauhlo bawk, diklo taka mipui sum (public money) hmanna chiang tak a ni. Aizawl - Champhai kawngpui siamna atana inkhawmpui dawn avanga ruahmanna hranpa siam rum rum pawh hi a diklo. Kawngpui zawng zawng hi sorkar chuan a ngai pawimawh vek tur a ni a, pawl lianin inkhawmpui an hmanna tur khaw kalpawhna kawngpui ngaih pawimawh bik hi a fello hle a, eng hunah pawh englai pawh hi a enkawl tha reng tur a ni zawk.
YMA inkhawmpui chauh a ni lo, kohhran inkhawmpui-ah pawh hian mipui sum hi diklo takin kan hmang tam ta hle mai a. Sorkar tel lova inkhawmpui kan tum talo a ni ber mai. Hei hi corruption dik tak a ni. India ram hi sakhaw tih bik neih lohna ram a ni a, sakhaw pakhat emaw kohhran pakhat emaw tana sorkarin sum a sen chiam zel mai phei hi a thianglo hrim hrim. Kohhran lian inkhawmpui-a sorkar a inrawlh chuan kohhran tenau zawng zawngin an thik ve zela tul lo takah sorkar hian a zawhlo nghawngkawl a bat mai dawn a ni. Krismas lawmna leh inkhawmpui hrim hrima sorkar hne lova kan hmang thei tawh dawnlo a nih chuan corruption lama inhnamhnawih ai chuan inkhawmpui kan neih loh ngam a hun tawh tihna a ni ang.
Pawl hrang hrang leh kohhranin inkhawmpui an nei thin hrim hrim hi a tulna a awm thei e. Mahse, sorkar sum hmang lo zawng leh hautak lutuk lova kan ti theilo a nih chuan inkhawmpui neilo zawng hian rilru kan siam a tul ta hle a. Hautak lo zawk, sorkar pur ngai lova kan tih theih phawt chuan inkhawmpui hrim hrim sawisel thu a awm lovang a, chutih rualin hun hehlo zawnga thil kan tih thiam a tul tel a, chuti lo chu kan inkhawmpuite hi tam hmahruai a ni palh ang e. Theih ni phei sela chuan YMA inkhawmpui lian hmanna hi chu Mizo takin a chung di hmang te-in han siam ila a ropui zawk ang a, sum sengso mang lovin a tih theih awm asin.