Guest writer
HC Vanlalruata
DAN CHUNGA LENG?
March ni 22 aţanga hripui léng avanga kan inkharkhip aţanga tun thleng hian, inkharkhip kaihhruaina hi sorkar laipui bakah Mizoram sorkarin a siam chho reng a. A hun leh ram dinhmun a zira tihdanglam hret hret a awm chungin, a thu tam ber chu a in ang deuh vek a. A bik takin ramri khar chungchangte, Vairengte, Bairabi leh Kanhmun aţang chauhva nitin mamawh leh bungraw dang lakluh phal a nih thute, lirthei lo lut khalhtu leh puitu khawsak dan tur zawng zawng leh state danga tangkhangte an lo haw chungchanga khuahkhirhnate hi inkaihhruaina-ah hian hla, a a thunawn ang mai a ziah nawn zin hlawh a ni.
July ni 1 leh 31 inkâr a inkharkhip (a ţhenin kharkhip hawn vawi 1-na ti a an vuah) a Mizoram chhunga lo luh theih dan inkaihhruaina (May ni 31 a tihchhuah)-ah chuan hetiang hian chiang taka ziah a ni:-
“B. MIZORAMA LO LUT TUR SCREENING LEH QUARANTINE CHUNGCHANG
1. Mizoram Sawrkar phalna neilo Mizoram-a luh chu khap tlat a ni.
2. Phalna neia Mizoram-a lo lut reng reng chu entry point-ah uluk taka screening kalpui chhunzawm zel a ni ang. Mizoram mi leh sa, lockdown avanga State pawna tangkhangte lo kir leh dan tur ruahhmanna chu "COVID-19 Lockdown avanga Mizoram mi leh sa, Mizoram pawna tangkhangte lo haw dan tur kaihhruaina siamthat (Revised Standard Operating Procedure)"-in a sawi angin kalpui a ni ang.
3. Mizoram-a lo lut reng reng chu Sawrkar/community/hotel/home quarantine facility-ah ni 14 chhung an awm tur a ni. Quarantine-a awm chhung hian Health Department-in kaihhruaina a siamte chu tha taka zawm tur a ni. Tin, COVID-19 leh Aarogya Setu-ah in-register vek tur a ni.
4. Driver leh handyman te, Mizoram pawn atanga bungraw la-a zin te chu Sawrkar quarantine facility-ah an khawsa ang a, bungraw lak hna an thawh chhung chu, midang nen intlawhpawh lovin quarantine facility atangin an thawk ang a, load an lak hnuhnun ber atanga ni 14 hnu-ah an in lama haw phalsak an ni ang. Quarantine facility-a an awm chhung hian an chhungte leh midang tlawhpawh phalsak an ni lovang. Aarogya Setu-ah in-register vek tur a ni.
5. State pawn lam lirthei driver leh handyman, phai atanga bungrua rawn thiar lut thinte chu an kalphung pangngai angin khawdaiah anmahniin eirawng an inbawl chawp ang a, khawchhungah midang nen inchiahpiah lovin an bungrua an unload zawh veleh an let leh nghal ang. An bungrua unload chhung hian midangte atanga meter hnih (2) tal a hla-ah an awm tur a ni. Aarogya Setu-ah driver leh handyman-te hi in-register vek tur a ni.
6. All Mizoram Petroleum Dealers Association (AMPEDA) leh Mizoram Tanker Drivers Association (MTDA) hnuaia tanker driver leh handyman, Mizorama khawsa te, Mizoram pawn atanga oil phur lut te reng reng chu an oil phurh an unload hnu-ah Vairengte-a an awmna tur ruahmanah an khawsa ang a, hemi hmun atang hian chhungte nena intlawhpawh lovin load an thiar thin ang. Aarogya Setu-ah in-register vek tur a ni.
7. A chunga tarlan driver leh handyman-te hian kawng laka harsatna an tawh thulhah, State Control Room (Toll free 1070, landline 03892335842/2335837 leh mobile 9366331931)-ah phone-in an harsatnate an thlen thei ang.”
Hei hi sorkarin a hman lai mek inkaihhruaina (guidelines) chu a ni a. Disaster Management Act, 2005, Section 22(2)(h) & 24(1) in thuneihna a pek anga Mizoram Chief Secretary Pu Lalnunmawia Chuaungo, Chairman, State Executive Committee State Disaster Management Authority ni bawkin a chhuah a ni a. A tawp berah “Inkaihhruaina’ pawh ti satliah mai lovin - “He thupek zawm lo chu Disaster Management Act, 2005, Section 51 atanga Section 60, The Mizoram (Containment & Prevention of COVID- 19) Ordinance, 2020 Section 5 leh IPC Section 188 hmangin hrem theih an ni” tiin thu a delhkilh thlap a ni.
Hei bakah hian mipui him zawk na’n tiin sorkar chuan Assembly ţhutkhawm lai a nih loh avangin Larsap remtihna-in dân (ordinance) a siam a. Mizoram (Containment and Prevention of Covid-19) Ordinance, 2020 ti a vuah he dân khauh ang reng tak hmang hian mipui punkhawmna hmuna hmuituam lote, mipui awmkhawmna hmuna chilchhak, midang nena inhnaih lutuk tihte bakah midang himna tiderthawnga inkhunghranna hmuna khawsak tihte leh sorkar thupek awih loh tihte chu pawisa chawi tur zat nena ziahlan vek a ni a. Hei bakah hian Disaster Management Act, 2005-ah na taka inhrem theihna a awm bawk.
He’ng dân hmang hian dân bawhchhiate chu tam tak hrem tawh an ni a. Police duty ţhenkhat phei chuan mi, a car chhunga inkharkhip veka chuangte pawh hmui tuam lo ti a hrem an tum uaih uaih a (hrem tak pawh an awm mai thei e), chuti khawpa khawng leh khauh chuan mipui mimir lakah sorkar leh dân kengkawhtute’n an duh firin an duh rum a. Chutih lai chuan, a ţhena ruahsur a ţhen a nisa an sawi ang maiin, dânin a ban phâk loh deuhte an awm ni awm tak a ni a.
Mizoram mipuite’n kan himna tur tih hria a a tlangpui thu a sorkar thupek kan zawm that avang leh kan ram mi, phailam aţanga lo hawte’n dân an zawm that bawk avangin a kai chhun kan neihte chu phai/ramdang aţanga lo haw, inkhunghranna hmuna awm deuh chauh an la ni hlawm a. Tualchhung mi vei hmasa ber pawh Mizoram pawna tangkhang ho hawte phurtu MST conductor a ni a. Ani pawh hian in khata a chenpuite bak a kai lo niin a lang. Chuti khawp chuan Mizoram mipuite hian sorkar thupek kan zawm a, inkharkhip avanga inkhuahkhirhna leh kan mimal zalenna leh chanvo thleng a rahbeh changte, chêp em em changte a awm chung leh nupui fanau châwmna tura hnathawh leh eizawnna kalpui thei lova kan awm pawhin kan tuar ţang ţang a ni.
Chutiang a nih lai chuan, sorkar laipuiin kan zinga awm tura a rawn dah Para-military force kan tih mai, ţhenkhatin ‘Central Armed Police Force’ (CAPF) an tih bawk te chuan, mipui mimir himna tur dân hi an bawhchhe nasa hle-in a lang a. BSF zinga hri kaite avang a Lunglei khawpui leh a chhehvel an ralkhelh nasatzia leh, veng engemawzat leh Lunglei bulhnai khaw engemawzat a inkharkhip bur an kalpui tâk thute kan hre àwm e. Chutiang bawkin Aizawl daifem Lungverh hmuna 5th IR battalion hmunpui behchhana inkulh, National Disaster Response Force (NDRF) ho chu helai hnaih khua amite bakah Aizawl mipui ţihkhai an ni ta.
An inkulhna hmuna inkhunghranna hranpa nei anga insawi a, midangte nena inchiahpiah si an nih avangin, mipui leh sorkarin a hlauh ber mipui mimir a hri a ţaidarh (community transmission) thlen thei khawpin an khawsa a ni ber mai. Para-military force ni ve tho, Ministry of Home Affairs hnuai ami tho, Assam Rifles te chuan an mite zingah hri kai ngah ber mahse, Zokhawsang-a an hmun tharah inkhunghranna ţha tak an nei a, mipui tana ţihkhai tur leh hripui tidarh tur ang zawnga an chet loh avangin kan hlau ve hranpa lo. Phawsawlh taka ché te avangin kan ralkhel a, kan chi-ai mek a, chutih lai a sorkarin na taka hremna a lek ţhak nghal lo hi a la pawi thui thei khawp ang.
Venghimtute chét dan chung changah hian sorkar hotu engemawzat ka dawr kual ve a, chhanna fumfe tak min pe thei an awm lova. Covid-19 Task Group on Migrant Workers & Stranded Travellers hotute chuan hnathawh avang leh zin veivak, tangkhang te leh para-military force mi chawlh la te hi bûkna khata bûk chi an ni chiah lo niin an sawi a. Sorkara thuneitu ţhenkhat chuan Police leh anni (para-military) ho hi inkharkhipah telh ve loh (exempt) an niin a sawi bawk a. Hei hi a fel lo hle. Mipui mimir kan fimkhur leh sorkar thu kan awih avanga kan la him hram hram lai a, dân chunga léng ang ziazang a chét thawhte avanga hripui darh vak thei dinhmuna kan ding hi, a ram neitu mipui tan chuan na tak a ni.
Anniho bakah hian eng ang taka lal leh thilti thei bik nge an nih a, eng ang taka sawipuitu ţha leh thuneihna sang chelh nei nge kan hriat loh mi pahnih, Mizoram pawn aţanga lo lut a Lawngtlai district pante khan, mipui an ti mangang ngawt mai bawk. Kan hriat phak ve chinah chuan Kolasib district thuneitute an fimkhurin an khauh hle a. Chutih laiin zalen takin an rawn pharvar phei ni awm tak a ni a. Thil ei leh lei a an chawlhna Thenzawl mipui an ralkhel a, an lirthei ke an siamtirna Lunglei an chi-ai hle bawk. Hetiang a nih laia mimalin BSF laka FIR an thehluh a, Thenzawl khawtlang hruaitute an Police Station-a FIR an thehluh leh Lungverh khawtlang hruaitute’n NDRF hmuna hri vei mi 9 la awm ni a an sawite inkhunghranna hmuna suan lut tura an ngen a, nuhovin Inrinni a lungawi lohna an lantir a la ngai fo mai kha a zialo khawp mai. Police-te hian hetiang thila ‘suo moto’ a thubuai ziahluh kha an thiam ta lo emni dawn ni?
Tun ang hun khirh, mipui mangang leh thlabar-a kan awm lai, mipui mimir inhrêkna leh khuahkhirhna nasa tak tuar a ei pawh kan zawn hleihtheih loh lai a, sorkar laipui mi rawih an nih vangte, mi thiltithei (an nih ngei a rinawm) avangte-a mipui mimir thuawih a, hripui darh lohna atan a mipui tawrhna zozai leh thathawhte tithlâwn vek thei khawpa vantlanga hri tidarh thei zawnga che te laka sorkar che muang lutuk hian, mipui-ah rin lohna thinlung a tuh mai ang tih a hlauhawm hle mai. Chuvangin kan himna atana thawktute leh kan ram leh hnam himna atana chhel taka tuartu mipuite zah vang tal pawhin, sorkar hi che sela dân kengkawh rawh se. Dân chunga léng bik awm anga kan ngaih vaih chuan a pawi ngawt ang le.